sharq mutafakkirlarining mantiq ilmi rivojiga qoʻshgan xissasi

DOC 15 pages 96.5 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 96.5 KB

File type DOC

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (4 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

sharq mutafakkirlarining asarlarida nutq madaniyati masalalari sharq mutafakkirlarining mantiq ilmi rivojiga qoʻshgan xissasi reja: 1. beruniy asarlarida nutq madaniyatiga oid fikrlar. 2. abu nasr forobiy va nutq odobi. 3. abu abdulloh al-xorazmiy va voiz koshifiy asarlarida nutq madaniyati masalalari. 4. zahiriddin muhammad bobur ijodiy faoliyatida nutqning o`rni. sharq qadimdan o`z mutafakir olimlari bilan ulug’lanib kelingan. chunki bu donishmandlarning ilm-fan sohasiga qo`shgan ulkan merosi umumjahon madaniyati xazinasiga qo`shilgan ulkan boylikdir. bu meros bilan biz haqli ravishda faxrlanamiz. sharqda va`zxonlik-balog’a, balog’at (chechanlik, notiqlik) deb yuritilgan va notiqlik san`ati rivojlanishi bilan nutq oldiga qo`yilgan talablar ham murakkablashib bordi. buyuk allomalardan beruniy, abu nasr farobiy, ibn sino, abu abdulloh al-xorazmiy, mahmud koshg’ariy, zamaxshariy, abu ya`qub sakkokiylar ham tilga, lug’atga so`z odobi, grammatika va mantiqshunoslik ilmiga doir asarlar yozganlar, boshqa sohalarga doir yozgan asarlarida ham nutq madaniyati masalalariga katta e`tibor berganlar. mana shunday sharq mutafakkirlaridan biri abu rayhon beruniy. butun umrini ilm-fanga baxshida etgan olim …

2 / 15

ladi. nutqdagi shubhali o`rinlar sezilsa ular “mezon” asosida tuzatiladi. abu rayhon beruniy mantiq ilmini o`rganmasdan uni malomat qiladiganlarga achinib shunday yozadi: “agar u dangasalikni tashlab oromga berilmasdan gap bilan bog’lanib keladigan nahv (grammatika), aruz (she`r o`lchovi) va mantiq (logika) ni mutolaa qilganda edi, so`z (nutq) zotan, nasr va nazmga ajralishini bilgan bo`lardi”. beruniy nutqning nazm va nasr ko`rinishlari borligini ko`rsatadi. nutqning bu turlari ma`lum qoidalar asosida shakllanadi. nasr nahv (grammatika) qonun-qoidalari asosida, nazm aruz talabiga binoan tuziladi. aytilgan so`zning me`yorini o`lchovi va xatosini tuzatuvchi aniq ikkita mezon-nahv nasrda va aruz nazmda bo`lib qoldi, grammatika umumiyroq bo`lib, u nazmni ham, nasrni ham o`z ichiga qamrab oladi. sharqda, ayniqsa movarounnahrda va`zxonlik “qur`on”ni targ’ib qilish bilan mushtarak holda olib borilgani barchaga ma`lum. shuning uchun ham so`zning ahamiyati, ma`nosi va undan maqsadga muvofiq foydalanish borasida qadimdan ko`p yaxshi fikrlar bayon etilgan. abu rayhon beruniy ham bu sohada samarali ijod etgan. 152 asarning muallifi bo`lgan …

3 / 15

rda (ma`lum) ma`no topiladi yoki u inkor qilinadi”. “xullas, yaxshi nutq tuzish uchun nahv, aruz mantiq fanlari hamkorligidan foydalinishi zarur bo`ladi. ularning birortasiga ahamiyat bermaslik, bulardan birining qoidasining buzilishi, qolgan ikkitasiga ta`sir qilmay iloji yo`q”. olim o`z fikrlarini davom ettirib, har qanday tilning o`z grammatik qurilishi, grammatikasi, o`z tartib-qoidalari bo`lishi, bu qoidalarning shu tilda tuzilgan nutq uchun ahamiyati beqiyosligi aytib, bu qoidalar boshqa tillar uchun nozarur bo`lishi mumkin deydi. ammo olim har bir tilning afzalligi o`sha tilda so`zlovchilar uchun zarurdir deb hisoblaydi. beruniy balog’a san`atini arab tiliga xosligi haqida gapirib, bunday nutq texnikasi arablar uchun fazilat ekanligini bayon etadi. chunki arab tilida balog’a (notiqlik) ning mavjudligi qur`on targ’ibotida arab nutqining ziynati sanaladi. notiqlik san`atidan foydalangan kishining yuqori mansabga erishuvi va boshqa bir kishining kambag’allikka yashashiga balog’a aybdor emas deb aytadi. boshqa tillarda balog’ani egallaganlarning obru topmasliklariga sabab, balki balog’aning arablar tilidan boshqa tillarga ko`chirishda bozor yurishmaganidir, ya`ni notiqlik ilmini har …

4 / 15

krni qanday ifodalash, bayon etish” qanday so`rash va qanday javob berish (masalasi) ga kelganimizda bu haqidagi bilimlarning eng birinchisi jismlarga (substansiya-narsalar) va aksidensiya (hodisalar) ga ism beruvchi til haqidagi ilmlar deb tasdiqlayman. ikkinchi ilm grammatikadir: u jismlarga berilgan ism (nom) larni qanday tartibga solishni hamda substansiya va aksidensiyaning joylashishini va bundan chiqadigan natijalarni ifodalovchi hikmatli so`zlarni va nutqni qanday tuzishni o`rgatadi. uchinchi ilm mantiqdir: ma`lum xulosalar keltirib chiqarish uchun logik figuralarga binoan qanday qilib darak gaplarni joylashtirishni o`rgatadi, bu xulosalar yordamida biz bilmagan narsalarni bilib olamiz hamda nima to`g’ri, nima yolg’on ekanligi haqida hukm chiqaramiz . yuqorida ko`rsatilganlardan ko`rinadiki, grammatika va mantiq fanlarining nutq tuzishdagi ahamiyatini ikki buyuk olim ham yuksak darajada anglaganlar va ularga katta ahamiyat berganlar. abu nasr farobiyning asli ismi abu nasr muhammad ibn muhammad ibn ulug’ tarxon bo`lib, u “sharq arustusi”, “muallimi soniy” hisoblangan. olim butun umri mobaynida 160 dan ortiq asar yaratgan. forobiy asarlari xii-xiii …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sharq mutafakkirlarining mantiq ilmi rivojiga qoʻshgan xissasi"

sharq mutafakkirlarining asarlarida nutq madaniyati masalalari sharq mutafakkirlarining mantiq ilmi rivojiga qoʻshgan xissasi reja: 1. beruniy asarlarida nutq madaniyatiga oid fikrlar. 2. abu nasr forobiy va nutq odobi. 3. abu abdulloh al-xorazmiy va voiz koshifiy asarlarida nutq madaniyati masalalari. 4. zahiriddin muhammad bobur ijodiy faoliyatida nutqning o`rni. sharq qadimdan o`z mutafakir olimlari bilan ulug’lanib kelingan. chunki bu donishmandlarning ilm-fan sohasiga qo`shgan ulkan merosi umumjahon madaniyati xazinasiga qo`shilgan ulkan boylikdir. bu meros bilan biz haqli ravishda faxrlanamiz. sharqda va`zxonlik-balog’a, balog’at (chechanlik, notiqlik) deb yuritilgan va notiqlik san`ati rivojlanishi bilan nutq oldiga qo`yilgan talablar ham murakkablashib bordi. buyuk allomalardan ber...

This file contains 15 pages in DOC format (96.5 KB). To download "sharq mutafakkirlarining mantiq ilmi rivojiga qoʻshgan xissasi", click the Telegram button on the left.

Tags: sharq mutafakkirlarining mantiq… DOC 15 pages Free download Telegram