mesopatamiyadagi shahar davlatlari

PPT 116 pages 29.4 MB Free download

116 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 29.4 MB

File type PPT

Pages 116

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 116

mesopatamiyadagi shahar davlatlari. mesopatamiyadagi shahar davlatlari. reja: 1. qadimgi mesopotamiyaning tabiiy shart-sharoitlari, aholisi. 2. mesopotamiyaning o‘rganish manbalari. antik avtorlarning ma’lumotlari. mixsimon yozuvlar. qonunlar podsho yozuvlari, diniy matnlar. 3. qadimgi mesopotamiya hududiga shumer, akkadlarni ko‘chib kelishi va ularning xo‘jaligini rivojlanishi. 4. qadimgi bobil podsholigi 5. qadimgi ossuriya podsholigi qadimgi mesopotamiyaning tabiiy shart-sharoitlari, aholisi. ma`umki, old yoki janubi-g'arbiy osiyodagi mamlakatlar orasida ishlab chiqarish xo'jaligi, ya’ni dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikni keng rivojlantirish, shuningdek, savdo-sotiqni yo'lga qo'yish va yuksaltirish qulay bo'lgan dajla vafrot daryolari o‘rtasida joylashgan mamlakatni qadimgi yunonlar “mesopotamiya” - ikki daryo oralig'i deb ataganlar. bu o'lka shimolda armaniston tog‘laridan boshlanib, janubda fors qoitig'igacha cho'zilgan. bu mamlakatni g'arbda suriya-mesopotamiya dashti, sharqda zagros, g'arbiy eron tog' tizmalari o'rab turadi. mesopotamiya iqlimi shimol va janubda bir xil emas. shimolda quruq subtropik zonada qishda ba'zida qor yog'adi, bahor va kuzda yomg'ir bo'ladi. janub juda issiq va quruq iqlimli. mesopotamiya qadimda loy va tabiiy asfalt mo‘l-ko'l bo'lgan. …

2 / 116

akchi rol o'ynagan, ko'pgina yo'llar g'arbdan sharqqa, shimoldan janubga shu yerdan o'tgan . mesopotamiyada odamlar qadimdan o'rnasha boshlagan, neolit davrida bu jarayon tezlashgan, dastlab iqlimi qulay shimol o'zlashtirilgan. qadimgi xassun, xalaf madaniyatining etnik kelib chiqishi noma'lum. janubiy mesopotamiya ilk manzilgohlari keyinroq eramizdan avalgi iv ming yillikda va eramizdan avalgi iv ming yillikni ii yarmida el-ubayd madaniyati bilan belgilanadi. ba'zi tadqiqotchilar bu madaniyatni shumerlarga tegishli deb, boshqalari protoshumerlarga bog'laydilar. shumerlarning janubiy mesopotamiyada paydo bo'lishi taxminan er.av.iv ming yilliklar bilan belgilanadi. shumer tilini qaysi til oilasiga mansubligi ham noma'lum. shumerlar mahalliy aholi bilan aloqa o'rnatib, ulardan bir qancha xo'jalik yutuqlari, diniy e'tiqodlar va toponomik nomlarni o'zlashtirib olganlar. mesopotamiyaning shimolida er.av. iii ming yilliklardan boshlab sharqiy semit chorvador qabilalari yashagan. ularning tili akkad tili deb atalgan. er.av. iii ming yillik oxirida g'arbdan, suriya cho'llaridan mesopotamiyaga g'arbiy semit chorvador qabilalari kirib kelgan. akkadlar ularni amoriylar deb atashgan. (akkadcha amurri, suriya yoki garb deyilgan.) er. …

3 / 116

miyagacha g'arbiy semit guruhiga mansub kassit qabilalari kirib keldi. ular er. av. xii asr oxirida shimoliy suriya va janubiy-g'arbiy mesopotamiyada kichik davlatlar barpo qildilar. er. av, i ming yillik boshlarida xurrit va amoriy aholisi bilan qo'shilib ketdilar. oromiy tili bu yerda keng tarqaldi. er. av. x asrda janubiy mesopotamiyaga oromiylarga qarindosh xaldey qabilalari kelib o‘rnashdi. mesopotamiyaning o‘rganish manbalari. antik avtorlarning ma’lumotlari. mixsimon yozuvlar. antik mualliflar mesopotamiya tabiati, iqlimi va aholisining urf-odatlari, diniy e'tiqodlari, yutuqlari va tarixiy afsonalari to'g'risida qimmatli ma'luraotlar yozuvlar qoldirdilar. eng batafsil ma'lumotlami mesopotamiyaga sayohat qilgan yunon tarixchisi gerodot qoldirgan (er. av v asr). gerodotning kichik zamondoshi ko'p yillar eronda bo'lgan knidlik ktesiy 23 kitobdan iborat «eron tarixi» asarida mesopotamiyaga ancha katta o'rin ajratgan. ammo ktesiy tarixini bayon qilish afsonaviy an'analarga asoslangan bo'lib voqealarni soxtalashtirish, xatolarni ko'pligi uchraydi. er.av. v asrda fors shahzodasi kirning yollanma qo'shinida askar bo'lib mesopotamiyaga kelgan yunon ksenofontning «kiropediya» va «anabasis» asarlarida dajla va …

4 / 116

o'qilishga katta hissa qo'shdi. u eronda xamadon (midiyaning qadimgi poytaxti ekbatana) shahri yaqinida behistun qoyasida doro i ning uch tildagi ulkan yozuvini topdi. 1947-yilda roulingson yozuvning bobil qismidagi 600 belgidan 250 tasini aniqladi. olimlar j.oppenxeym, e.xinks va boshqalar mesopotamiyaning akkad mixxatlarini o'qishga o'z hissalarini qo'shdilar. 1855-yilda behistun yozuvining uchinchi qismi elam tilidagi mixxatlar ham olimlar tomonidan o'qildi. xix asrning 90-yillarida nemis olimi f.delich akkad tilining grammatikasi va lug'atini yaratdi. shumer mixxat yozuvini o'qish keyinroq xix asrning i yarmida f. tyurgo-danjan, o. pepel, a. daymel va a. falkenshteynlar tomonidan amalga oshirildi. arxeologik ma'lumotlar qadimgi mesopotamiyadagi birinchi arxeologik qazishmalar xix asr o'rtalarida uning shimoliy qismi osuriya joylashgan joyda amalga oshirildi. 1842-yil fransuz diplomati p.botta kunjik tepaligini qazishni boshladi. chunki bu joy mahalliy afsonalarga ko'ra ossuriya davlatining poytaxti ninevya bo'lgan. ammo tepalikni qazish aytarli natija bermagach, u bu yerda ishni tugatib xorsabod qishlog'ida qazish ishlarini boshladi. u bu joyda 1843-yil osuriya podshosi sargon …

5 / 116

ipalning saroyini topdi. rassom tomonidan nimrud yaqinidagi balavat degan joyda er. av. ix asrga oid osuriya yodgorliklari, jumladan, harbiy yurish va xiroj keltirish tasvirlangan 4 jez plita balavat darvozasi qoplamasi topildi. ingliz olimlari tomonidan xix asrning ikkinchi yarmida qadimgi shumer shaharlari uruk, larsa va eredu qazib ochildi. xix asrning oxirida fransuz arxeologlari shumer shahri lagash va uning hukmdorlarini ko'p sonli haykallarini asosan, gudeaning kumush va alebastr vazalarini, «kalxatlar stelasi»ni, ibodatxona xo'jaligi va 3000 yillik tarixga ega nippur shahrini ochdilar. nippur xarobalaridan umumshumer xudosi enlil ibodatxonasi, 6000 loy taxtachadan iborat ibodatxona-kutubxona, saroy, maktab, bozor, do'konlar uy-joylar va xo'jalik binolari topildi. xix asrda mesopotamiyadagi arxeologik kashfiyotlar hammani lol qoldirdi. ammo arxeologik izlanishlar ishqiboz qiziquvchan kishilar tomonidan hech qanday ilmiy rejasiz, ilmiy usullarsiz olib borildi. ilmiy usuldan xabarsizlik butun-butun madaniy qatlamlarni yo'qotishga olib keldi. xx asrning boshlaridan arxeologik izlanislilar qat'iy ilmiy usullarga suyangan holda olib borila boshlandi. nemis arxeologi koldevey bag'dod yaqinida qadimgi …

6 / 116

arxivlarini qazib ochdi. ikkinchi jahon urushidan so'ng yevropa va amerika tadqiqotchilari bilan birgalikda iraq olimlari arxeologik izlanishlarda ishtirok eta boshladilar. iroq olimlari eredu shahrini, nineviya xarobalaridan podsho asarxaddon saroyini ochdilar. xix asrning 50—80-yillaridan xx asr boshlarigacha topilgan yodgorliklar yangi ilmiy usullar asosida qayta o'rganila boshlandi. shu bilan birga mesopotamiyaning sinfiy jamiyat tarixigacha bo'lgan paleolit davri (shanidar manzilgohi), neolit (jarmo, xassun manzilgohlari) yodgorliklari o'rganila boshlandi. xix asr oxiridan boshlab mesopotamiya tarixiga oid qator tadqiqotlarni nemis olimlari k. bekold, b. maysner, amerikalik olimlar a. almeted, a. l. oppenxeym e'lon qildilar. mesopotamiya tarixining quyidagi yo'nalishlari bo'yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilayapti: siyosiy tarix va davlat qurilishi; sharq davlatchiligining o'ziga xos xususiyatlari; qadimgi mesopotamiya huquqi; madaniyat va diniy e'tiqod etnogenezi, shumerlarning kelib chiqishi va ularning semit tilli xalqlar bilan aloqasi kabilar. iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlar muammolari yetarlicha o'rganilmagan. xix asr oxiri xx asr boshlarida e.meyer fikricha har qanday sivilizatsiya feodalizmdan boshlanadi, kapitalizm davriga yetib …

7 / 116

g o'rni va roli, hunarmandchilik, savdo, ibodatxona xo'jaligi kabi qator muammolarga bag'ishlangan kapital tadqiqotlar paydo bo'ldi. (a. falkenshteyn, oppenxeym, i. gelba, v. lemans va boshqalarning asarlari). mesopotamiya tarixini o'rganish markazlari dastlab angliya va fransiyada o'rnashdi. xix asrda u germaniyaga ko'chdi. yevropada fashizmning paydo bo'lishi ko'pgina olimlarni aqshga ko'chishiga sabab bo'ldi. bu yerda hozir jahonga mashhur osurshunoslik markazlari ishlaydi. shu bilan birga hozir fransiya, italiya, belgiya, gollandiya, turkiya va iroqdagi osurshunosjik markazlari samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar. moddiy madaniyat yodgorliklari. qonunlar podsho yozuvlari, diniy matnlar. qadimgi mesopotamiya tarixi bo'yicha asosiy manbalar bu moddiy madaniyat yodgorliklari, yozma hujjatlar va adabiy asarlar, antik mualliflar asarlari hisoblanadi. er, avv. iii—i ming yilliklarga oid moddiy madaniyat yodgorliklari mesopotamiyaning qadimgi shaharlari eredu, uruk, lagash, larsa, nippur, eshnunna, mari, ashshur, nineviya va bobil xarobalarini qazish natijasida ma'lum. shaharlarda zinapoyasimon minora, saroylar, ulkan ibodatxonalar, turar joylar, xo'jalik inshootlari, san'at asarlari va uy anjomlari topilgan. mesoptamiyadan, misr, baxrayn va hindistondan …

8 / 116

ming yillikka oid qadimgi arrapxadan topilgan 4000 loy taxtacha; er. av. xii—xi asrlarga oid ashshur shahri arxivi, er. av. i ming yillika oid nippur, bobil, borsippa, ur va uruk shaharlari kesishmalarida topilgan arxivlar, ayniqsa, nippurda «murashu uyi»dan topilgan. er av. v asrga oid 700 hujjat diqqatga sazovordir. huquqiy hujjatlardan bizgacha yetib kelgan yodgorliklarning ko'pchiligi mesopotamiyadan topilgan. ulardan eng qadimgisi podsho shul'ga qonunlari, (er. av. ill ming yillikning oxiri), er.av. xx asrga oid eshnunna qonunlari, undan kirish va 59 modda saqlanib qolgan; er.av. ii ming yillik boshlariga tegishli larsa va issin qonunlari parchalari, lipit-ishtar nomli hukmdorning kirish, xulosaning bir qismi va 40 ga yaqin qonun moddalari bizgacha yetib kelgan. eng katta qonunlar to'plami 247-moddadan iborat asosiy qism, xulosadan iborat hammurapi qonunlaridir. er.av. ii ming yillik o'rtalariga oid osuriyaning yoki o'rta osuriya qonunlari, yangi bobil podsholigiga oid 20 ga yaqin qonun moddalari bizgacha yetib kelgan. diplomatik hujjatlar eng qadimgi diplomatik hujjatlardan ikki …

9 / 116

rga oid lagash hokimi gudeaning qurilish va bag'ishlov yozuvlari, akkad podshosi rimushning (er. av. xxiii asr) elamga yurishlari to'g'risidagi yozuvbri va «manishtun obeliski »da podsho yer zaxirasi, uning jamoa yeri hisobidan ko'payishi to'g'risida ma'lumot berilgan. bizgacha osuriya podsholarining juda ko'p yozuvlari yetib kelgan. «sargon ii ning ashshurga xati», er.av. 714-yilda urartuga qarshi yurishi bayon qilingan xatlar yetib kelgan. podsho ashshurbanipalning batafsil tarixiy ma'lumot beruvchi yilnomasi shular jumlasidandir. yangi bobil podsholarining 140 ga yaqin yozuvlari bizga ma'lum. tarixiy asarlar keyinroq er.av. iv—iii asarlarda paydo bo'ldi. kohin beroyesning (bobildagi marduk ibodatxoansi kohini), 3 qismli «bobil va xaldey tarixi»i to'fon davridan makedoniyalik iskandar davrigacha davom etgan asari diqqatga sazovordir. bizgacha bu asarning parchalari o'rta asr tarixchilari asarlarida keltirilgan ma'lumotlar orqali yetib kelgan. shumer-akkad adabiy yodgorliklari uruk podshosi jmerkar to'g'risidagi epik poemalarda shumerning ilk sulola davrida (er.av. iii ming yillik boshlari) uzoq mamlakat aratta (eron hududi) bilan aloqasi to'g'risida qiziqarli ma'lumotlar beriladi. shumer poemasi …

10 / 116

yillikdan iii ming yillikgacha ibtidoiy jamoa tuzumini yemirilish jarayoni bordi. shumerlarning er. av. iv ming yillikni boshlarida janubiy mesopotamiyaga kelishi bilan uruk madaniyati boshlandi. er. av. iii ming yillikdan boshlab mamlakatni janubiy qismida shumerlarning kichik shahar-davlatlari paydo bo'ldi. er. av. iii ming yilliklar ilk sulola davri deb ataldi. keyingi davr er. av. iii ming yillikning oxirgi davri kuchli mutlaq monarxiyalar tashkil topish davri hisoblanadi er. av. xxi-xxiii asrlar siyosiy markaz mesopotamiyaning markaziga ko'chib bu yerda akkad davlati tashkil topadi va uning tarkibiga shumer janubiy va shimoliy mesopotamiya kiradi. gutiylar hujumi sababli akkad podsholigi yemirilib, yetakchilik shumer-akkad podsholigiga o'tadi. er. av. ii ming yillikning boshlarida ikki daryo oralig'ida bobil podsholigi yuksalib, bobil boshchiligida butun mamlakat birlashtirildi. qadimgi mesopotamiya hududiga shumer, akkadlarni ko‘chib kelishi va ularning xo‘jaligini rivojlanishi. mesopotamiya (yunoncha— ikki daryo oralig'i, dajla va frot oralig'idagi o'lka) fors qo'ltig'idan arabiston cho'li, suriya, arman tavri va zagros bilan cheklangan. hudud quyi va …

Want to read more?

Download all 116 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mesopatamiyadagi shahar davlatlari"

mesopatamiyadagi shahar davlatlari. mesopatamiyadagi shahar davlatlari. reja: 1. qadimgi mesopotamiyaning tabiiy shart-sharoitlari, aholisi. 2. mesopotamiyaning o‘rganish manbalari. antik avtorlarning ma’lumotlari. mixsimon yozuvlar. qonunlar podsho yozuvlari, diniy matnlar. 3. qadimgi mesopotamiya hududiga shumer, akkadlarni ko‘chib kelishi va ularning xo‘jaligini rivojlanishi. 4. qadimgi bobil podsholigi 5. qadimgi ossuriya podsholigi qadimgi mesopotamiyaning tabiiy shart-sharoitlari, aholisi. ma`umki, old yoki janubi-g'arbiy osiyodagi mamlakatlar orasida ishlab chiqarish xo'jaligi, ya’ni dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikni keng rivojlantirish, shuningdek, savdo-sotiqni yo'lga qo'yish va yuksaltirish qulay bo'lgan dajla vafrot daryolari o‘rtasida joylashgan mamlakatni qadimgi...

This file contains 116 pages in PPT format (29.4 MB). To download "mesopatamiyadagi shahar davlatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: mesopatamiyadagi shahar davlatl… PPT 116 pages Free download Telegram