umumiy psixologiya fanining ilmiy tadqiqot metodlari

PPT 54 pages 2.0 MB Free download

54 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.0 MB

File type PPT

Pages 54

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 54

hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari. mavzu: umumiy psixologiya fanining ilmiy tadqiqot metodlari. reja metod haqida tushuncha psixologik tadqiqot metodlari kuzatish, eksprement suxbat va so`rov , test metodi proektiv metodikalar tasnifi metod haqida tushuncha metod (yun. "metodos" — bilish yoki tadqiqot yoʻli, nazariya, taʼlimot) — vo-qelikni amaliy va nazariy egallash, oʻzlashtirish, oʻrganish, bilish uchun yoʻlyoʻriklar, usullar majmuasi, falsafiy bilimlarni yaratish va asoslash usuli. metodning kelib chiqish tarixi kishilarning amaliy faoliyatiga borib taqaladi. biror ishni bajarish metodini egallagan kishi shu ishni boshqalarga nisbatan oson, tez va soz bajara oladi. metodni egallamagan inson esa bu ishni bajarish uchun koʻp vaqt va kuch sarflaydi. metod oʻz mazmuni jihatidan amaliy yoki nazariy shaklda boʻlishi mumkin. insonning amaliy faoliyatiga oid metodlar ham voqelikka xos boʻlgan qonuniyatlarni anglab yetish, bilib olishga borib taqaladi. metodlar haqidagi taʼlimot fanda metodologiya deb ataladi. inson dastlab atrofdagi narsa va hodisalarni kuzatish, ularni bir-biriga taqqoslash, oʻxshatish, farq qilish asosida voqelik haqida bilimlarini …

2 / 54

sbi aniklanadi; tadqiqot o'tkazish vaqti rejalashtiriladi tashqi kuzatishda ba'zan tafakkur bo`yicha ham ma'lumotlar olish mumkin. ish ustidagi qayfiyatini. fikrning ob'ektga yo`naltirilganligini, ta'sirga berilishi yoki berilmasligini, chexrasidagi tashvish va iztirobni, teranlik, termulish kabi ruhiy xolatlarni o`rganish mumkin. bundan tashqari qo`lning titrashi, asabiylashish, nutqning buzilishi, xissiyotning beqarorlashuvi singarilar ham o`rganiladi. oliy odam mayda ishlar bilan ko'zga ko'rinmas, aksincha buyuk ishlarga bel bog'laydi. mayda odam esa buyuk ishlarga ishonmaydi, uni safsata deb biladi, shu bois uning taqdiri ham o'zi kabi mayda bo'lib qoladi. 1) kuzatish maqsadi, vazifasi belgilanadi; 2) kuzatish ob'ekti tanlanadi; 3) sinaluvchining yoshi, jinsi aniqlanadi; 4) tadqiqot vaqti rejalashtiriladi; 5)kuzatish qancha davom etishi qat'iylashtiriladi; 6)qaysi faoliyat kuzatilishi belgilab olinadi; 7)kuzatish shakli (yakka, guruhiy, jamoaviy) belgilanadi; tajriba (eksperiment) metodi. bu metod turli yoshdagi va kasbdagi odamlar (chaqaloq, bola, o'spirin, balog'atga etgan va qarilar)ning psixikasini chuqurroq, aniqroq tadqiq qilish metodlari ichida eng muhimi hisoblanadi. eksperiment metodi yordamida sun'iy tushun-chalarning shakllanishi, nutqning o'sishi, favqulodda …

3 / 54

tuyg`ulari, xarakteri va tipologik xususiyatlari o`rganiladi. inson psixi-kasining nozik ichki bog`lanishlari, munosabatlari, qonuniyatlari, qonunlari, xossalari, murakkab mexanizmlari tekshiriladi. psixologiyada o`zini–o`zi kuzatish (introspektsiya) usuli ham keng qo`llaniladi. suhbat. inson psixikasini o`rganishda suhbatning maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning ob'ekti va sub'ekti tanlanadi, mavzusi, vaqti, joyi aniqlanadi, yakka, guruhiy va jamoa bilan bog`liq savol–javob tartibi tayyorlanadi. suhbatning bosh maqsadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni xal qilish jarayonida inson psixikasidagi o`zgarishlarni o`rganishdir. suhbat metodi. bu metod bilan inson psixikasini o'rganishda suhbatning maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning ob'ekti va sub'ek-ti tanlanadi, mavzusi, o'tkaziladigan vaqti aniqlanadi, yakka shaxs-lar, guruh va jamoa bilan o'tkazish rejalashtiriladi, o'rganilayotgan narsa bilan uzviy bog'liq savol-javob tartibi tayyorlanadi. suhbat-ning bosh maqsadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni hal qilish ja-rayonida inson psixikasidagi o'zgarishlarni o'rganishdir natijalarni qayta ishlash metodi uchinchi guruh metodlar–natijalarni qayta ishlashga mo`ljallangan bo`lib, ular statistik (miqdoriy) va psixologik (sifat) tahlili turlariga bo`linadi. test metodining asoschisi 1905 yilda, ya'ni frantsuz psixologi a. …

4 / 54

a kishilarni saralashda keng qo'llaniladi testlardan etishmagan so`z yoki raqamlarni topib, o`rniga qo`ying singari shakllaridan qobiliyatni, kuzatuvchanlikni, xotirani tekshirish maqsadida ham foydalanish mumkin. eng asosiysi testlardan o`quvchi bilimini tekshirish va baholashda qo`llanadiganlari bo`lib, o`quv materialining asosiy qismini aniq va to`liq bilishlarini aniqlashga qaratilganligidir. unda savol va 3-4 javob ham beriladi, shulardan javobning eng to`g`risini topish talab qilinadi. javoblarga ballar berilishi yoki berilmasligi ham mumkin. anketa metodi. anketa odatda uch xil tuziladi. birinchi xili anglashilgan motivlarni aniqlashga mo`ljallangan savollardan tuziladi. ikkinchi xilida xar bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. uchinchi xili anketada sinaluvchiga yozilgan to`g`ri javoblarni ballar bilan baholash tavsiya etiladi. (anketa namunalarini g`oziev e. psixologiya, toshkent, 1994 yil kitobining 28–29 betlarida ko`rish mumkin). genetik va donalash metodi tadqiqot metodlarining to`rtinchi guruhi –genetik va donalash metodlaridan iboratdir. tekshirish qismida tarkib toptiruvchi bosqichda shakllantirilgan usul, vosita, yo`l–yo`riq, malaka va shaxs fazilatlarini darajasini, barqarorligini aniqlash, ta'sirchanligiga ishonch hosil qilish uchun mohiyati har …

5 / 54

sina, sport, yuridik psixologiyada keng qo`llaniladi. ikkinchi guruh–empirik metodlarga kuzatish (o`z–o`zini kuzatish), eksperiment (tabiiy va laboratoriya eksperimenti), test, anketa, so`rovlar, sotsiometriya, suhbat, intervyu, faoliyat jarayoni va uning mahsulini tadqiq qilish, tarjimai xol (shaxsiy guvohnomalarni, xujjat, turmush faoliyati voqealarini tahlil qilish) kabilar kiradi va ular sinash, tekshirish, diagnostika va prognozlash vazifalarini bajaradi. tadqiqotning uchinchi bosqichida esa olingan natijalarni qayta ishlanadi va bu ham o`z navbatida to`rt bosqichga bo`linadi: materialni birlamchi tahlil qilish (sharxlash); tahlil kilingan material bilan tadqiqot gipotezasi alohida sharxlanadi; ikkilamchi tahlil (barqaror, ustuvor dalillar ajratiladi); ikqilamchi sintez–(psixik qonuniyat, topilgan dalil, omil va tadqiqot gipotezasini birlashtirib maxsus xulosalar chiqarish). mashhur psixologlar!!! o`rganilayotgan predmet va xodisalar o`zaro aloqador, bir–birini taqozo etadi, doimo o`zgarishda, rivojlanishda, qarama–qarshi ziddiyatli jarayonlar mavjud deb qarashni tushunish zarurligidan kelib chiqadi. psixologiyada inson psixikasini tadqiq qilish metodlarining turli tasnifi mavjud. har qanday psixologik tadqiqot o`z–o`zini tekshirish, boshqalardagi o`zgarish va rivojlanishni tekshirishdan iborat bo`ladi, shuning uchun ham bularni sub'ektiv …

6 / 54

uning konkret tarixi jihatidan tasavvur etishga o`rinadi. tadqiqotlarni amalga oshirishning genetik printsipi keyingi yillarda, ayniqsa bolalar psixologiyasida bola shaxsini bo`ylama kesimi (prodolniy razrez) bo`yicha o`rganish metodi deb atalgan usuli keng qo`llanilmoqda. bu longityud metodi deb ham aytiladi. longityud (inglizcha longitude–dolgota) bir xolatni uzoq vaqt va muntazam o`rganish metodidir. longityud metodi bilan bir xolatni uzoq vaqt kuzatish, birdaniga bir necha sinaluvchini tekshirish, qiyoslash maqsadida qo`llaniladi. nemis olimi v. shtern, frantsuz olimi r. zazzo, rus olimlari n. a. menchinskaya, a. n. gvozdev, n. s. leytis, v. s. muxina va boshqalar bu usuldan keng foydalandilar. bu usulda kuzatish "ona kundaligi" singari nomda ham atalishi mumkin. psixologik tadqiqotlar ilmiyligini oshirishda bir necha fanlar hamkorligiga suyanib kompleks metod qo`llaniladi. (psixologiya, fiziologiya, genetika, falsafa, sotsiologiya, kibernetika, logika va boshqa fanlar hamkorligi). genetik metodga asoslanib psixik o`zgarishlar bilan rivojlanish bosqichlarining bevosita bog`liqligining ildizini aniqlanadi. o`zilishlarga yo`l qo`ymaslik uchun yig`ilgan materiallar maxsus bosqichlarga ajratib sharxlanadi. tadqiqotning birinchi tayyorlov …

7 / 54

iv (o`z–o`zini) o`rganishga imkon beradi. inson psixikasidagi o`zgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshirilishi kerak: 8) kuzatishni qayd etib borish vositalari (kundalik, kino–video, foto, magnit yozuvi va boshqalar). kuzatish orqali turli yoshdagi odamlarning diqqati, xis–tuyg`ulari, nerv tizimidagi tashqi ifodasi, temperament xususiyatlari, imo–ishoralari, sezgirligi, xulq–atvori, nutq faoliyati va boshqalar ham o`rganiladi. ishchining dastgox yonidagi faoliyatini kuzatish natijasida uning o`z diqqatini taqsimlashi, tashqi qo`zg`atuvchidan ta'sirlanish darajasi haqida ma'lumot yig`ish mumkin. sport faoliyatini kuzatish orqali odam irodasi, ishchanligi, xis–tuyg`usini, o`zini idora qila olishini o`rganish mumkin. muloqot jarayonini kuzatish orqali xarakter, nutq, xis–tuyg`u xususiyatlarini, introvert yoki ekstravert ekanligini, qiziquvchanligini va boshqa xususiyatlarini aniqlash mumkin. chet el testologlari tadqiqot ob'ektlarini o`zgartirib turadilar va qobiliyat, tafakkur, bilim, ko`nikma va malakalarni aralash xolda o`rganishga intiladilar. sinash jarayonida sinaluvchilarning emotsional xolati va salomatliligiga bog`liq ruhiy kechinmalarni inobatga olmaydilar. chet el testologlari tadqiqot ob'ektlarini o`zgartirib turadilar va qobiliyat, tafakkur, bilim, ko`nikma va malakalarni aralash xolda o`rganishga intiladilar. sinash jarayonida sinaluvchilarning …

8 / 54

ihatdan bog`liq. eksperiment metodining ikkita asosiy turi farqlanadi: tabiiy eksperiment va laboratoriya eksperimenti. tabiiy eksperiment pedagogik–psixologik masalalarni hal qilishda qo`llaniladi. (sinfda sun'iy, odatdagidan boshqacha vaziyat va muhit yaratib kuzatish). bu metodning ilmiy asoslarini 1910 yilda aleksey fedorovich lazurskiy (1874–1917) ishlab chiqqan. bu metoddan ishlab chiqarish jamoalari a'zolarining, ilmiy muassasa xodimlarining, o`qituvchilarning, keksaygan kishilarning psixologik o`zgarishlarini, o`zaro munosabatlar, ish qobiliyatlari, mutaxassislikka yaroqliliklari muammolarini xal qilishda ko`proq foydalanish mumkin. tabiiy sharoitda inson psixikasini o`rganishda sinaluvchilarning o`zlari bexabar bo`lishi, kundalik mehnat tarzi doirasida amalga oshirilishi, zavod va fabrikada moddiy mahsulot ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan xolatlarda qo`llanilishi mumkin. laboratoriya (klinika) metodi ko`pincha individual (goxo guruhiy) shaklda sinaluvchilardan yashirmay, maxsus psixologik asbob–uskunalar, yo`l–yo`riqlar, tavsiyalar, ko`rsatma va ilovalardan foydalanib olib boriladi. inson psixikasidagi o`zgarishlarni aniqlaydigan detektorlar, elektron va radio o`lchagichlar, sekundomer, refleksometr, anomaloskop, taxistaskop, audometr, esteziometr, elektrotiogramma, elektroentse-falogramma kabilardan ham foydalaniladi. . laboratoriya eksperimentining xarakterli belgisi faqat uning laboratoriya sharoitida maxsus psixologik asboblar yordamida o`tkazishlarida …

9 / 54

toriya sharoitida kishining (uchuvchi, xaydovchi, operator singarilarning) kutilmagan, tasodifiy (ekstremal) vaziyatdagi modellari yaratiladi. tajriba aniqlovchi, tarkib toptiruvchi va tekshirish qismlariga bo`linadi. tajribaning aniqlovchi qismida psixik xususiyat, jarayon yoki xolat, o`yin, mehnat, o`qish kabi faoliyat turlarida tadqiq qilinadi. tarkib toptiruvchi tajribada sinaluvchilarda biror fazilatni shakllantirish shuningdek ularga maqsadga mofiq muayyan malakani yo`l–yo`riq va usulni o`rgatish rejalashtiriladi. biografiya (tarjimai xol) metodi. inson psixikasidagi ayrim o`zgarishlarni to`liqroq o`rganish maqsadida qo`llaniladi. esdaliklar, kundaliklar, badiiy asardagi tavsiflar, baholar, magnitofon yozuvlari, fotolavxalar, xujjatli filmlar, taqrizlar o`rganilayotgan shaxsni to`laroq tasavvur etishga xizmat qiladi. biografik ma'lumotlar odamlarning o`zini o`zi tarbiyalash, nazorat qilish, idora etish, o`zining uslubini yaratish, kamolot cho`qqisiga erishish jarayonida namuna vazifasini o`taydi. anketa metodi. anketa odatda uch xil tuziladi. birinchi xili anglashilgan motivlarni aniqlashga mo`ljallangan savollardan tuziladi. ikkinchi xilida xar bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. uchinchi xili anketada sinaluvchiga yozilgan to`g`ri javoblarni ballar bilan baholash tavsiya etiladi. (anketa namunalarini g`oziev e. psixologiya, toshkent, 1994 …

10 / 54

rli ehtiyoj, motiv, qiziqish, intilish, harakat va xokazolar muayyan tartib va qoidalarga binoan tizimlashtiriladi, ularning ijtimoiy, psixologik hamda sof psixologik ildizlari to`g`risida ma'lumotlar olinadi. shu bilan guruhlardagi shaxslarning yaqqol, aniq nuqtai nazari, guruhbozlik, og`machilik, qarama–qarshilik, xis–tuyg`ularning zo`riqishi, guruhiy jipslik, moslik, munosabat motivlari, qarashlar birligi, jinslar o`rtasidagi muloqotning zamini hamda sehri mana shu usul bilan ochiladi. xulosa umuman olganda psixologiyagi barccha asosiy va yordamchi metodlar insonni o`rganish,uni qiziqishlari ,intilishlari va hissiyotlarini o`rganib chiqib, uning kamchiliklarini tuzatishga yodam berish, ishdagi mufaqqiyatlarini rag`batlantirish lozim. adabiyotlar: umumiy psixologiya a.v.petrovskiy tahririda, toshkent 1992 yil, kazakov v.g., kondrateva l.l. psixologiya, m. 1989, m.v., domashenko i.a. atlas po psixologii, m. 1990, 27–42 b. nemov r.s. psixologiya, m. 1990, 12–17 betlar (rus tilida) 5.g`oziev e. psixologiya, t. 1994, 13–31 betlar. 6. www.tdpu.uz

Want to read more?

Download all 54 pages for free via Telegram.

Download full file

About "umumiy psixologiya fanining ilmiy tadqiqot metodlari"

hozirgi zamon psixologiyasi tadqiqot metodlari. mavzu: umumiy psixologiya fanining ilmiy tadqiqot metodlari. reja metod haqida tushuncha psixologik tadqiqot metodlari kuzatish, eksprement suxbat va so`rov , test metodi proektiv metodikalar tasnifi metod haqida tushuncha metod (yun. "metodos" — bilish yoki tadqiqot yoʻli, nazariya, taʼlimot) — vo-qelikni amaliy va nazariy egallash, oʻzlashtirish, oʻrganish, bilish uchun yoʻlyoʻriklar, usullar majmuasi, falsafiy bilimlarni yaratish va asoslash usuli. metodning kelib chiqish tarixi kishilarning amaliy faoliyatiga borib taqaladi. biror ishni bajarish metodini egallagan kishi shu ishni boshqalarga nisbatan oson, tez va soz bajara oladi. metodni egallamagan inson esa bu ishni bajarish uchun koʻp vaqt va kuch sarflaydi. metod oʻz mazmuni jihatida...

This file contains 54 pages in PPT format (2.0 MB). To download "umumiy psixologiya fanining ilmiy tadqiqot metodlari", click the Telegram button on the left.

Tags: umumiy psixologiya fanining ilm… PPT 54 pages Free download Telegram