markaziy osiyoda turk-sug‘d munosabatlari

DOC 10 pages 83.0 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 83.0 KB

File type DOC

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

markaziy osiyoda turk-sug‘d munosabatlari reja: 1. markaziy osiyodagi etnomadaniy vaziyat 2. sug’diylarning etnomdaniy jarayonlarda tutgan o’rni 3. turkiy qavlarning etnomadaniy jarayonlarda tutgan o’rni markaziy osiyo o'z geografik joylashuviga ko'ra evrosiyo mintaqasining azaliy tsivilizatsion jarayonlar kesishadigan eng qulay hududi hisoblanadi. aynan shu hududdan buyuk ipak yo'lining o'tishi ham tasodifiy hol emas edi. buyuk ipak yo'li turli tsivilizatsiyalararo madaniy uyg'unlikni vujudga keltiradi. qadimdan to xii asrga qadar markaziy osiyoda bir necha etnoslar muhim o'rin tutgan. ushbu etnoslar o'rtasida kechgan siyosiy, ijtimoiy va madaniy munosabatlar orasida turk va sug'd etnoslararo munosabatlari keyingi asrlardagi etnik shakllanishlarga ham kuchli ta'sir ko'rsatgan. tadqiqotchilar tarixda miloddan avvalgi iv - iii asrlardayoq sug'dlarning xitoylar va prototurk qabilalari bilan munosabatlarga kirisha boshlaganliklarini ta'kidlaydilar. deyarli bir yarim ming yillik tarixiy davr ichida sug'dlar va turklar bir mintaqada yashab o'zaro hamkorlik qilganlar. qiyosiy tipologik tahlil sug'd va turklarning jamiyatlari deyarli tengdosh ekanligini ko'rsatmoqda. bu holat etnik munosabatlar uchun muhim hisoblangan. haqli …

2 / 10

alqlari tarixida ilk o'rta asrlar nafaqat etnik yuksalish, balki davlatchilik an'analarini rivojlanishi davri ham hisoblanadi. turk hoqonligining qaror topishi esa barcha sohalarda rivojlanish va taraqqiyot uchun omil bo'ldi. xoqonlik qaror topgunga qadar ham sug'dlarning ular hayotiga kirib kelishi kuzatilgani ma'lum ma'noda xoqonlikning ma'muriy-boshqaruviga zamin yaratgan. o'troq sug'dlarning har tomonlama maslahatlari va ko'maklari turklarning davlatchiligini shakillanishiga ta'sir o'tkazgan. sug'd savdo koloniyalari – shahar davlatlar tizimi ko'plab ko'chmanchilarning o'troqlashuviga, yarim o'troq va ko'chmanchilarning esa shaharsozligi rivojiga asos bo'lib xizmat qildi. sug'dlarning turklashuvi ham bejiz emas edi. o'zaro integratsiya assimlyatsiyalashuv uchun imkon yaratdi. ko'p sonli turklar orasida sug'd diasporalari bu jarayondan manfaatdor ham edilar. natijada sug'dlar orasida “erkin, tudun, tegin, bahodir, tarxon, o'zmish” kabi turkiy ism va unvonlar tarqala boshladi. ushbu fikrlarni hozirgi mo'g'uliston hududidan topilgan ko'plab sug'diy va turkiy-run yozma yodgorliklari tasdiqlaydi. vi – ix asr hududimizdagi turkiy davlatlarda sug'd tili va yozuvining o'rni beqiyosdir. sug'd yozuvi ta'sirida qadimgi turk (runiy) va …

3 / 10

an uyg'ur xoqoni alp-bilga nomi zikr etilgan voqealar aks etgan. boshqa bir yodgorlik mo'g'ulistonning shimoli-g'arbidagi tayxir-chulun qoyasiga qora rang bilan yozilgan turkcha va sug'dcha ismlardir. tadqiqotchilar uni choparlar va kelib-ketuvchilar ro'yxati bo'lsa kerak deb hisoblaydi. yodgorlik viii – ix asrlarga oid deb taxmin qilinadi. yuqoridagilardan tashqari sug'd va turklar o'rtasida diniy hamjamoalik muhiti ham mavjud bo'lganligini kuzatamiz. jumladan, sug'd buddaviy yodgorligi “vajrachhedika” asari turk yoki turklashgan sug'd qutlug' ismli kotib tomonidan sug'd tilida yozilgan. shu o'rinda aytish mumkinki, sug'dlar nafaqat sharqda savdo-tijorat ishlari bilan mashg'ul bo'lganlar, balki markaziy osiyo sharqida buddaviylik, moniylik va nasroniylik kabi dinlarni tarqalishida turklar, xitoylar, mo'g'ullar orasida yoyilishida missionerlik vazifalarini ham bajarganlar. bir vaqtning o'zida ba'zi jamoalar o'z azaliy dinlari zardushtiylikka bo'lgan e'tiqodlarini ham saqlab qolganlar. ehtimolki, turklashgan sug'dlar tangrichilik dinini ham qabul qilganlar. turk xoqonligi qaror topgunga qadar ipak yo'li bo'ylab joylashgan sug'd shahar va manzilgohlari v-vi asrlarga kelib, ettisuv, sharqiy turkiston va gansuda nafaqat …

4 / 10

qonligidagi taqdirlari haqida turk-runiy bitiklari ham birqancha ma'lumotlar qoldirganlar. turk xoqonligi 603 yilda ikkiga sharqiy va g'arbiy qismga bo'lingach, sug'dlar ham turklar kabi xitoylar asoratiga tusha boshlaganlar. jumladan, to'nyuquq bitiktoshi yodgorligi ikkinchi turk xoqonligiga asos solgan eltarish (asli ismi qutlug', xitoy manbalarida gudulu) xoqonning maslahatchisi va sarkarda tunyuquqqa bag'ishlanib, 712–716 yillar orasida ulan batordan 66 km janubi-sharqdagi bain sokto manzilidan topilgan. uning 45–46 qatorida “inal xoqonga arab, tuxor hujum qildi. o'shanda ajraladigan choki bor dubulg'a kiygan sug'doq bo'dun (xalqi) hammasi keldi. o'sha kuni hujum bo'ldi. turk xalqi temur qapig'qa (darvozaga)cha, tinsi o'g'lon yotadigan toqqa etdi” , deyiladi. ushbu satrlar mazmuni sug'dlar kelib turk qo'shinlariga qo'shilgach, ular arab va toxarlarni temir darvozagacha chekintirganligi ayon bo'ladi. boshqa bir yodgorlik bilga xoqon bitiktoshi bo'lib, bu bitiktosh eltarish xoqonning o'g'li, kulteginning akasi bilga xoqon (xitoy manbalarida asl ismi mo'g'olon) sharafiga 735 yilda qo'yilgan. bitiktosh mo'g'ulistonning kosho saydam vodiysidagi ko'kshin urxun daryosi qirg'og'idan, ulan-batordan 400 …

5 / 10

uyuk xitoy devorining narigi tomoniga olib ketilgan sug'dlarning avlodlarini tan saroyidan qaytarilishini talab qiladi va bunga erishadi. chunki tan imperatori turklar bilan chegara hududlarga oltita sug'dlar okrugini tashkil qilgan edi. bilga xoqon bitigida aynan shu olti sug'd viloyatini xitoylar asoratidan qutqarilishi xaqida gap boradi. kultegin bitiktoshidagi 52-qatorda “g'arbda kun botishdagi sug'd muhojirlari” haqidagi ma'lumot ham qiziqarlidir. xitoy manbalari ham sug'dlar va ularning mintaqadagi o'rni haqida ko'plab ma'lumotlar beradi. xitoy muarrixlari sug'dlarning mintaqadagi ishtirokiga yuqori baho berganlar. li minvey yozadi: “ma'lum darajada o'ziga xos mustaqil yoki yarim mustaqil bo'lgan xesida doimo tinchlik barqaror edi. shu boisdan sug'd savdogarlari bu erda uzoq yashab qolganlar. mahalliy bozorlar ham ularning manfaatlariga ma'qul kelgan”. bu erdagi sug'dlar turli mamlakatlardan keltirilgan mollarni markaziy xitoy bozorlariga etkazganlar. boshqa bir xitoy tarixchilari vang chenchya, guan lyanji kabilar “miloddan avvalgi v asrdan to milodiy x asrgacha bo'lgan taxminan 1500 yillik davr davomida sug'diylar ipak yo'li orqali olib borilgan aloqalarning …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "markaziy osiyoda turk-sug‘d munosabatlari"

markaziy osiyoda turk-sug‘d munosabatlari reja: 1. markaziy osiyodagi etnomadaniy vaziyat 2. sug’diylarning etnomdaniy jarayonlarda tutgan o’rni 3. turkiy qavlarning etnomadaniy jarayonlarda tutgan o’rni markaziy osiyo o'z geografik joylashuviga ko'ra evrosiyo mintaqasining azaliy tsivilizatsion jarayonlar kesishadigan eng qulay hududi hisoblanadi. aynan shu hududdan buyuk ipak yo'lining o'tishi ham tasodifiy hol emas edi. buyuk ipak yo'li turli tsivilizatsiyalararo madaniy uyg'unlikni vujudga keltiradi. qadimdan to xii asrga qadar markaziy osiyoda bir necha etnoslar muhim o'rin tutgan. ushbu etnoslar o'rtasida kechgan siyosiy, ijtimoiy va madaniy munosabatlar orasida turk va sug'd etnoslararo munosabatlari keyingi asrlardagi etnik shakllanishlarga ham kuchli ta'sir ko'rsatgan. tadqiqotchi...

This file contains 10 pages in DOC format (83.0 KB). To download "markaziy osiyoda turk-sug‘d munosabatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: markaziy osiyoda turk-sug‘d mun… DOC 10 pages Free download Telegram