Back

shevalarga xos soʻzlarni mavzuiy guruhlarga boʻlib oʻrganish

PDF 16 pages 293.9 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇
1 / 16
1 shevalarga xos soʻzlarni mavzuiy guruhlarga boʻlib oʻrganish reja kirish asosiy qism 1. shevalarda leksik farqlanishlarning umumiy xususiyatlari 2. shevalarga xos so‘zlarning mavzuiy guruhlari 3. shevadagi so‘zlarning adabiy til bilan munosabati 4. sheva leksikasini mavzuiy guruhlarga bo‘lib o‘rganishning ahamiyati xulosa foydalanilgan adabiyotlar 2 kirish har bir xalqning til boyligi uning tarixiy taraqqiyoti, madaniyati va dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liq. o‘zbek tili ham ko‘p asrlik rivojlanish jarayonida turli hududiy ko‘rinishlarga — shevalarga ajralib shakllangan bo‘lib, ular xalq nutqining jonli, tabiiy qatlamini tashkil etadi. shevalarda saqlanib qolgan qadimiy unsurlar, o‘ziga xos fonetik va leksik birliklar milliy tilning boyligini yanada kengaytirib, adabiy til uchun muhim manba vazifasini bajaradi. shevalarda qo‘llanadigan so‘zlar ko‘p hollarda maishiy turmush, mehnat jarayonlari, an’analar, tabiat sharoiti va mahalliy madaniyat bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularni mavzuiy guruhlarga ajratgan holda o‘rganish tilshunoslik uchun alohida ahamiyat kasb etadi. bunday tadqiqot usuli nafaqat lug‘aviy birliklarni tartibga soladi, balki hududiy farqlarni aniq ko‘rsatib, o‘zbek tili …
2 / 16
so‘zlar ko‘pincha o‘sha joyning turmush tarzi, tabiiy sharoiti, iqtisodiy faoliyati va tarixiy rivojlanishi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. shevalardagi leksik farqlanishlarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: birinchidan, mahalliy hayot tarzidan kelib chiqqan so‘zlar ko‘p uchraydi. masalan, tog‘li hududlarda yashovchi aholining nutqida chorvachilik, bog‘dorchilik, tabiat bilan bog‘liq ko‘plab terminlar mavjud bo‘lsa, vodiy hududlarida dehqonchilik va hunarmandchilikka oid leksik birliklar ustunlik qiladi. ikkinchidan, tarixiy unsurlar saqlanib qolgan. qadimgi turkiy tilga oid ayrim so‘zlar ayrim hududlarda hanuzgacha faol qo‘llanadi. bu esa shevalarning til tarixini o‘rganishda muhim manba ekanini ko‘rsatadi. masalan, adabiy tilga nisbatan eskirgan deb qaraladigan ayrim so‘zlar ayrim viloyatlarda oddiy nutq birligi sifatida yashab kelmoqda. uchinchidan, shevalarda qo‘shni tillarning ta’siri seziladi. jumladan, xorazm shevasida turkman tili, qipchoq guruhidagi shimoliy shevalarda qozoq tili unsurlarining uchrashi tabiiy hodisadir. bunday ta’sir ko‘proq leksik qatlamda namoyon bo‘ladi. to‘rtinchidan, shevalar o‘rtasida bir ma’noni bildiruvchi turli xil so‘zlar uchraydi. masalan, bir hududda “lagancha” deyilsa, boshqa joyda “tovoqcha”, yana bir hududda …
3 / 16
valar tilning tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan murakkab va boy lingvistik hodisadir. shevalardagi leksik farqlanishlar esa tilning xalq og‘zaki nutqidan ozuqa olishi, turli hududlarda yashovchi aholining qadimdan davom etib kelayotgan turmush tarzi, madaniyati va ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog‘liqdir. leksik farqlanishlarning mazkur qatlamini o‘rganish o‘zbek tilining ichki rivojlanish qonuniyatlarini, tarixiy jarayonlarini va hududiy xususiyatlarini aniqlashda muhim nazariy hamda amaliy ahamiyatga ega. shevalarning ijtimoiy-tarixiy omillar bilan bog‘liq shakllanishi. shevalarda uchraydigan leksik farqlanishlarning asosiy sababi sifatida xalqning ko‘chmanchilik, dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilik, savdo-sotiq kabi turmush tarziga xos faoliyat turlari ko‘rsatiladi. masalan: • tog‘li hududlarda chorvachilik rivojlangani tufayli qo‘y, echki, sigir va ot bilan bog‘liq ko‘plab mahalliy atamalar uchraydi; • vohalarda dehqonchilik, bog‘dorchilikka oid terminlar ko‘proq qo‘llanadi; • qadimdan karvon yo‘llari bo‘lgan hududlarda savdo, hunarmandchilik, oziq- ovqat nomlari ko‘proq rivojlangan. shu tariqa har bir hududning tarixiy rivojlanishi undagi shevaning lug‘aviy boyligini belgilab bergan. shevalarda qadimgi turkiy qatlamning saqlanishi. shevalar o‘zbek tilining eng qadimiy qatlamlarini saqlagan …
4 / 16
q, madaniy munosabatlar sabab bo‘lgan. masalan: • xorazm shevasida turkmancha unsurlar: yag‘ana, g‘olcha, g‘urjak; • qipchoq guruhi shevalarida qozoqcha elementlar: jiyen, qozon, qaynat; • toshkent va farg‘ona atrofida ruscha o‘zlashmalar ko‘proq uchraydi: samavar, pechka, kamed va boshqalar. bu hodisa shevalarning muloqot jarayonida tabiiy tarzda lug‘aviy boyib borishini ko‘rsatadi. bir ma’no uchun turli nomlarning mavjudligi (sinonimlik). o‘zbek shevalarida adabiy tilda yagona nomli bo‘lgan ko‘plab predmet va jarayonlar turli viloyatlarda turlicha nomlanadi. masalan: • kichik tog‘ora — tovcha, tagora, tog‘ora, tovoqcha; • bolalar uchun aravacha — qo‘g‘irchoq arava, aravacha, g‘ildirakcha; • suv o‘lchov vositasi — qovoq, chelak, bochka. bu sinonimik ko‘plik shevalarning boyligini ko‘rsatadi. bir xil so‘zning turli hududlarda turli ma’noda qo‘llanishi (polisemiya). ayrim so‘zlar shevalarda adabiy tildagidan butunlay boshqa ma’noda ishlatiladi. masalan: • “tosh” so‘zi farg‘onada “katta tosh”, surxondaryoda esa “balandlikdagi qayroqtosh” ma’nosida qo‘llanishi mumkin; • “yantoq” so‘zi bir hududda o‘simlik nomi, boshqa hududda esa “tikansimon toshlar”ni bildiradi. bu hodisa shevalarda …
5 / 16
sheva unsurlari bo‘lgan. hozirgi adabiy tilda faol bo‘lgan ko‘plab maishiy, taom, kiyim-kechak nomlari shevalardan o‘tgan. shevalardagi leksik farqlanishlar tilning tabiiy rivojlanish natijasi bo‘lib, ular o‘zbek tilining ichki boyligini, tarixiy ildizlarini, etnografik va madaniy xususiyatlarini yoritib beradi. shu bois shevalarni o‘rganish adabiy tilni chuqurroq anglashga, lug‘aviy qatlamni tizimlashtirishga va milliy til merosini asrashga xizmat qiladi. 7 2. shevalarga xos so‘zlarning mavzuiy guruhlari o‘zbek tilidagi shevalar lug‘aviy jihatdan nihoyatda boy va rang-barang bo‘lib, ular xalqning kundalik hayoti, turmush tarzi, mehnat faoliyati hamda mahalliy madaniyati bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlangan. shevalarda qo‘llanadigan ko‘plab so‘zlar o‘z mazmuniga ko‘ra ma’lum mavzularga ajraladi. bunday tasnif o‘zbek dialektologiyasida muhim ilmiy metodlardan biri bo‘lib, unda shevalarning leksik xazinasi ichki tartibga solinadi, so‘zlarning qaysi sohaga oidligi aniqlanadi va ularning hududiy farqlari yoritiladi. quyida shevalarda uchraydigan so‘zlarning asosiy mavzuiy guruhlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. maishiy hayot va turmush buyumlariga oid so‘zlar. maishiy hayot bilan bog‘liq leksika shevalarda eng ko‘p uchraydigan …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "shevalarga xos soʻzlarni mavzuiy guruhlarga boʻlib oʻrganish"

1 shevalarga xos soʻzlarni mavzuiy guruhlarga boʻlib oʻrganish reja kirish asosiy qism 1. shevalarda leksik farqlanishlarning umumiy xususiyatlari 2. shevalarga xos so‘zlarning mavzuiy guruhlari 3. shevadagi so‘zlarning adabiy til bilan munosabati 4. sheva leksikasini mavzuiy guruhlarga bo‘lib o‘rganishning ahamiyati xulosa foydalanilgan adabiyotlar 2 kirish har bir xalqning til boyligi uning tarixiy taraqqiyoti, madaniyati va dunyoqarashi bilan chambarchas bog‘liq. o‘zbek tili ham ko‘p asrlik rivojlanish jarayonida turli hududiy ko‘rinishlarga — shevalarga ajralib shakllangan bo‘lib, ular xalq nutqining jonli, tabiiy qatlamini tashkil etadi. shevalarda saqlanib qolgan qadimiy unsurlar, o‘ziga xos fonetik va leksik birliklar milliy tilning boyligini yanada kengaytirib, adabiy til uchun muh...

This file contains 16 pages in PDF format (293.9 KB). To download "shevalarga xos soʻzlarni mavzuiy guruhlarga boʻlib oʻrganish", click the Telegram button on the left.

Tags: shevalarga xos soʻzlarni mavzui… PDF 16 pages Free download Telegram

Similar files

You might also like these

Show all
shevalarga xos so’zlarning yosh xususiyatlariga ko’ra farqlanishi — PDF PDF
shevalarga xos so’zlarning yosh xususiyatlariga ko’ra farqlanishi
14 pages 275.8 KB