biologiya fanining asosiy konsepsiyalari

DOCX 7 pages 21.9 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 21.9 KB

File type DOCX

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

biologiya fani nimani o’rgatadi. biologiya (yunoncha bios, "hayot"; va logos, "bilim") hayot va u bilan bog‘liq masalalar tadqiqotidir. u empirik fanning jonli organizmlarning tuzilishi, funksiyalari, o‘zgarishi, kelib chiqishi, evolyutsiyasi va o‘lishini o‘rganuvchi sohasidir. u turli organizmlarni saralaydi, ularning ishlashini, turlarning paydo bo‘lishini, ularning o‘zaro va atrof-muhit bilan munosabatlarini tasvirlaydi. biologiya botanika, zoologiya, fiziologiya kabi turli ostsohalarga bo‘linadi. biologiya tirik tabiat toʻgʻrisidagi bilimlar tizimini birlashtiruvchi fan sifatida namoyon boʻladi. chunki bu fanda ilgari oʻrganilgan dalillar tarixiylik nuqtai nazaridan maʼlum tizimlarga keltiriladi va ularning yigʻindisi organik olamning asosiy qonuniyatlarini aniqlashga imkon yaratadi.ana shu qonuniyatlar asosida tabiatdan oqilona foydalanish, uni muhofaza qilish va qayta tiklash ishlari amalga oshiriladi. hozirgi kunda biologiyaning turli sohalarida quyidagi ilmiy-tadqiqot usullaridan foydalanib kelinmoqda. bularga kuzatish, taqqoslash, tarixiy va eksperimental usullar kiradi. kuzatish usuli. eng dastlabki usullardan biri boʻlib, uning yordanida har qanday biologik hodisani tasvirlash, taʼriflash mumkin. keyinchalik bu usuldan turlarni aniqlashda ham keng foydalanilgan. bu sohada k. …

2 / 7

. roze (1797) va k. burdax (1800) asarlarida ham uchraydi. iologiya fanlari sistemasi. b. bir necha fanlardan tarkib topgan. tadqiqot obʼyektiga binoan b. botanika (oʻsimliklarni oʻrganadigan fan), zoologiya (hayvonlarni oʻrganadigan fan), odam aiatomiyasi va fiziologiyasi (odam organizmining tuzilishi va funksiyasini oʻrganadigan fan), mikrobiologiya (mikroorganizmlarni oʻrganadigan fan) va gidrobiologiya (suvda yashovchi organizmlar haqidagi fan)larga boʻlinadi. bu fanlar oʻz navbatida birmuncha kichikroq tarmoklarga ajratiladi. shu bilan birga b. fanlarining bir-biri bilan va boshqa fanlar bilan qoʻshilib ketishi tufayli bir qancha kompleks fanlar shakllangan (mas, sitogenetika, sitoembriologiya, ekologik genetika, ekologik fiziologiya). b. fanlarini tadqiqot metodlariga binoan ham alohida fanlarga ajratish mumkin. maye, organizmlarning tarqalishini biogeografiya, toʻqima va xujayralar tarkibini biokimyo, fizik jarayonlar va metodlarni biofizika oʻrganadi. oʻz navbatida bu fanlarni ham tekshirish obʼyektlariga binoan alohida fanlarga ajratish mumkin (mas, oʻsimliklar biokimyosi, hayvonlar biokimyosi). biokimyoviy va biofizik metodlar koʻpincha oʻzaro qoʻshilib yoki boshqa fanlar bilan birgalikda yangi fanlarni hosil qiladi (mas, radiatsiyey biokimyo, radiobiologiya). …

3 / 7

rixi odam gʻorda hayot kechira boshlagan davrdan, hatto undan ham oldinroq boshlangan deyish mumkin. ibtidoiy odamlar boshlana topgan gʻorlarga chizilgan hayvonlarning rasmlari va ov manzarasi ularni hayvonlar tuzilishidan xabardor ekanligini koʻrsatadi. xuddi shunday rasmlar surxondaryo viloyatidagi koʻhitang togʻining zirovutsoy darasi gʻorlaridan topilgan. hozirgi zamon b. fanining rivojlanishi oʻrta dengiz boʻyida yashovchi xalqlar (qad. misr, yunoniston) sivilizatsiyasi bilan bogʻliq. yunon va rim naturfilosoflari birinchi boʻlib hayotning mohiyati va kelib chiqishini materialistik nuqtai nazardan tushuntirib berishga harakat qilishgan. xususan demokrit atrof muhitdagi narsa va hodisalar doimiy boʻlmasdan oʻzgarib turishi toʻgʻrisidagi materialistik gʻoyani ilgari surgan. arastu birinchi boʻlib hayvonlarni sistemaga solib oʻrganishni taklif etgan. galen xayvonlar (maymun va choʻchqa)ning ichki tuzilishi asosida odamning ichki tuzilishini, qon tomirlari va nervlar funksiyasini tasvirlab bergan birinchi fiziologeksperimentator hisoblanadi , oʻrta asrlarda gʻarbiy yevropa mamlakatlarida fanlar taraqqiyoti deyarli toʻxtab qolgan bir davrda oʻrta osiyo xududidagi davlatlarda tabiiy fanlar jadal surʼatlar bilan rivojlana boshladi. bu davr fanlari tarixida …

4 / 7

botanika va hayvonot bogʻlarining tashkil etilishiga olib keladi. bu davrda hayvonlar va oʻsimliklar toʻgʻrisida koʻplab asarlar paydo boʻladi. ana shu davrda italiyalik botanik a. chezalpino guli, urugʻi va mevasining tuzilishiga binoan oʻsimliklarni tasnif qilishga urinib koʻrdi, uning asarlarida metamorfoz, tartib va tur toʻgʻrisidagi ayrim tushunchalar ilk bor uchraydi. 16—17-asrlardahayvonlar toʻgʻrisida bir qancha ensiklopedik asarlar paydo boʻladi. shveysariyalik olim k. gesnerning 5 jildli "hayvonlar tarixi", italiyalik u. aldrovandining 13 jildli monografiyasi, fransuz naturalisti g. rondele va italyan ch. salvianining dengiz orti mamlakatlari hayvonlari toʻgʻrisidagi asarlari shular jumlasidandir. bu davrda anatomiya sohasida ayniqsa katta kashfiyotlar qilindi. ingliz olimi u. garvey (1578—1657) oʻzining qon aylanish sistemasi toʻgʻrisidagi taʼlimotini yaratadi. italiyalik olim f. redining tajribalari tufayli (1667) hayotning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimotga katta zarba berilgan boʻlsada, uning batamom barham topishiga olib kelmadi. koʻpchilik olimlar tuxum hujayraga ega boʻlmagan tuban organizmlar oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi mumkin degan fikrga ega edi. 16-asrda mikroskopning kashf etilishi b.ning …

5 / 7

yingi oʻzgarishlar faqat miqdor oʻzgarishlardan iborat, degan xato fiqolarni ilgari surdi (q. preformizm). 17-asr oxiri va 18-asr boshlarida oʻsimlik va hayvonlarning sunʼiy sistemasini yaratish borasida bir qancha urinishlar boʻldi. ingliz olimi j. rey 18 mingdan koʻproq oʻsimliklarni tavsiflab, oʻsimliklarni 19 sinfga, fransuz j. turnefor ularni 22 sinfga boʻladi. rey tur tushunchasini anikdab berdi va umurtqasizlar tasnifini ishlab chiqdi. hayvonlar va oʻsimliklarning mukammal sunʼiy sistemasini shved tabiatshunosi k. linney oʻzining "tabiat sistemasi" (1735) asarida taklif qildi. linney oʻz sistemasida odamni sut emizuvchilar sinfiga va maymunlar bilan birga primatlar turkumiga kiritgan boʻlsada, turlarning oʻzgarmasligi, dunyoni ilohiy kuch tomonidan yaratilganligi toʻgʻrisidagi metafizik gʻoyani yoklab chiqdi. linneyning binar nomenklaturasi (turni urugʻ va tur nomlari orqali atalishi) oʻsimliklar va hayvonlar sistematikasida ayniqsa juda katta ahamiyatga ega boʻldi. lekin linneyning sunʼiy sistemasi koʻpchilik tabiatshunos olimlarni qoniqtirmasdi. shu sababdan bir qancha olimlar tabiiy sistemani tuzishga urinib koʻrishdi. botanika sohasida bunday sistemani ilk bor fransiyalik botanik a. l. …

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biologiya fanining asosiy konsepsiyalari"

biologiya fani nimani o’rgatadi. biologiya (yunoncha bios, "hayot"; va logos, "bilim") hayot va u bilan bog‘liq masalalar tadqiqotidir. u empirik fanning jonli organizmlarning tuzilishi, funksiyalari, o‘zgarishi, kelib chiqishi, evolyutsiyasi va o‘lishini o‘rganuvchi sohasidir. u turli organizmlarni saralaydi, ularning ishlashini, turlarning paydo bo‘lishini, ularning o‘zaro va atrof-muhit bilan munosabatlarini tasvirlaydi. biologiya botanika, zoologiya, fiziologiya kabi turli ostsohalarga bo‘linadi. biologiya tirik tabiat toʻgʻrisidagi bilimlar tizimini birlashtiruvchi fan sifatida namoyon boʻladi. chunki bu fanda ilgari oʻrganilgan dalillar tarixiylik nuqtai nazaridan maʼlum tizimlarga keltiriladi va ularning yigʻindisi organik olamning asosiy qonuniyatlarini aniqlashga imkon yaratadi.an...

This file contains 7 pages in DOCX format (21.9 KB). To download "biologiya fanining asosiy konsepsiyalari", click the Telegram button on the left.

Tags: biologiya fanining asosiy konse… DOCX 7 pages Free download Telegram