biologiya fanining predmeti, tarkibi va rivojlanish bosqichlari

DOCX 10 pages 22.2 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.2 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

biologiya fanining predmeti, tarkibi va rivojlanish bosqichlari reja: i kirish. iiasosiy qism 1. hayot 2. faol holatda ko’payish 3. biosfera mazkur soha mavjudotlarning turli-tumanligi, tuzilishi, funktsiyasi, kelib chiqishi, taraqqiyoti va ularning bir-biri hamda jonsiz tabiat bilan aloqasi haqidagi fanlar yig’indisidan iborat. biologiya hayotga xos barcha xususiyatlar, jumladan metabolizm, ko’payish, irsiyat o’zgaruvchanlik, o’sish, harakatlanish va boshqa hodisalarning umumiy va xususiy qonuniyatlarini o’rganadi. hozirgi zamon biologiyasi olimlarning ko’p asrlik kuza-tishlari va tadqiqotlariningmahsuli bo’lib, u xx asrning ikkinchi yarmida. tafsiliy yo’nalishdan eksperimental yo’nalishga aylangan fanlar majmuasidir. jamiyat taraqqiyotining ibtidosidan boshlab insoniyat atrof-muhitdaga rang-barang qayvonot va nabotot dunyosini o’rgana boshlagan. bu sohada olimlar o’simlik va qayvonot ola-mini o’rganishda ma'lum qoida va qonunlar ishlab chiqqanlar. ularning asarlari antik va uyqonish davrida (gippokrat, arastu, teofrast) botanika, zoologiya, shuningdek odam anato-miyasi va fiziologiyasiga asos bo’ldi. o’rta asrlarda tabiatshunoslik fani rivojlanishida o’lkamizda temuriy va boburiylar sulolalariga mansub bo’lgan olimlar katta qissa qo’shdilar. biologiyada gidravlika qonunlarining qo’llanishi tufayli qon …

2 / 10

urslardan samarali foydalanish va tabiatni muhofaza qilish yuialishida biologiya katta rol o’ynamoqda. oxirgi 15-20 yil imida biologiyada inqilobiy o’zgarishlar bo’lib, mazkur fanda fizik-kimyoviy biologiya (biokimyo, biofizika, ¦ gen muhandisliga, molekulyar genetika, biotexnologiya) fanlari shakllandi. hozirgi kunda biologiya tirik tabiatni o’rganuvchi kompleks fanlarning majmuasiga aylandi. atrof-muhitda hayot turlarining turfa xilligini kuzatish mumkin. tiriklikning har xil ko’rinishlarini shimoliy, jamubiy qutb muzliklarida, cho’l-saxrolarda, dengizlarning, oksanlarning ustki va qoronqu tublarida, baland atmosfera qatlamlarida, sho’r, kislotali, vakuumli muhitda, hatto rsaktorlarda uchratish mumkin. ona zaminimiz hayotning har xil shakllariga o’ta boy bo’lib, ular o’zaro, bir-birlariga mutanosib — garmoniya va muvozanatholatida joylashib hayot kechiradilar. hayot — tashqi muhit bilan doimiy ravishda modda alma-shish xususiyatiga ega bo’lish demakdir. masalan, tirik sichqon yoki yonib turgan sham tashqi muhit bilan modda almashinish xususiyatiga ega. sichqon nafas olishida, sham esa yonish jarayo-nida yutib karbonad angidrid chiharadilar. demak, nukleopro-tein va modda almashinuvi tiriklik mezoyi bo’la olmaydi. shifokorlar tiriklikni nafas olish, yurak faoliyatiga …

3 / 10

adi. tinchholatdagi sporalarni o’lik deb bo’lmaydi. tiriklik belgasi o’sish va ko’payshtstsan iborat deyiladi. lekin vulqonlar, muzliklar, kri-stallar ham o’sadi. ayrim gabrddlar, jumladan xachirlar va hari qayvonlar ko’payishga hodir emaslar, ularni o’lik deb bo’lmaydi. evolyutsiya nazariyasi bo’yicha tiriklik bilan o’lik o’rtasvda chegara qali aniqlanmagan. evolyutsiyaning ma'lum poqonasvda o’lik mate-riya tirikholatga aylangan. buning qanday sodir bo’lganini qech kim isbotlay olgan emas. darsyaiklarda hayot materiya va energiyadan iborat bo’lib, hayot ham shu unsurlarning tadrijiymahsuli deb haraladi. lekin materiya va energiyaga bog’liq bo’lgan tiriklikning elementlari — eng sodda shakli qali anikdangan emas. hayotiy jarayonlarni matematik nuqtai nazardan taqlil qilgan, nobel mukofotining ikki marta sovrindori, bio-energetika fanining asoschisi, aqsh biokimyogar olimi al-bert sent-d'yord'i biologik faoliyatni 2q2>4 tenglamasi bi-lan ta'riflaydi. tashqi ko’rinishdan bu tenglama, albatta myantiqsiz va ma'nosiz ko’rinadi. olim hayotni tarkibiy qismlarga ajratib, ularni aloqida o’lchash va tavsiflash mum-kii emas, degan qoyani ilgari suradi. hayot o’zining tarkibiy yig’indisidan yuqori va ko’pdir, hayot va dunyoni o’lchashga …

4 / 10

ydi-lar. bu muammoning murakkab bo’lishiga haramay oxirgi yil-larda olimlar hayotga nisbiy, quyidagicha ta'rif bermoqdalar. hayot — energiya sarflanishini faol amalga oshishi bilan, spetsifik strukturali sistemani muntazam, turqunholatda saqlaydigan va ko’payishni ta'minlaydigan yuritmadan iborat. faol holatda ko’payish — strukturali sistema o’z-o’zini va bir butunligini saqlashda tashqi muhitdagi elementlardan foydalanish va bu jarayon energiya hisobiga sodir bo’lishi tu-shuniladi. spetsifik struktura deyilganda har bir organizm o’z struktu-rasiga ega bo’lishidir. begona strukturani hujayra yoqgirmaydi, uni buzib, so’ng qurilish ashyosi sifatvda ishlatadi. mazkur qoya yana davom etib organizm — hayot o’ziga xos tartibni o’z-o’zidan yaratib, o’simlik yorug’likni kvantholatda, qayvonlar esa oziqa sifatida oksidlovchi birikmalarni qabul qiladilar. fotosin-tez va nafas olishda ajralgan energiya xisobiga tartibli, spe-tsifik strukturali hayotiy sistemalar qosil bo’ladi materiya tarkiblanishida biologik bosqichlarning o’ziga xosliga materiya tarkiblanishining biologik satqlari mikro va makro elementlardan tashkil topgandir. bu satxlar haqida, ya'ni ularningholatlari, ketma-ketligi qanday ekanligi katta muammo bo’lib, uning schimi turlicha talqin etiladi. masalan, birinchi - …

5 / 10

sa, uholda organizmni zarur miqdordagi kislorod bilan ta'minlash uchun qonni tomirlar bo’ylab juda katta tezlik — (10-20 lg`s) bilan qaydash kerak bo’ladi, qonda kislorodning tanlab boqlovchi gemoglobilin oqsilining mavjudligi tufayli kislorodni qondagi koitsen-tratsiyasi taxminan 30-50 marta ortadi. bizning qonimiz mas-sasining 20% ini gemoglobilin tashkil etadi. bunday kon-tsentratsiyaga ega bo’lgan istalgan oqsil eritmasining yopishqoqligi suv yopishqoqligidan 100 martalab kattadir. agar qon bunday yopishqoq bo’lganda edi, u organizmda o’z funktsiya-sini bajara olmagan bo’lar edi. ammo tarkibida juda ko’p oqsilni saqlashiga haramay gemoglobilin eritrotsitga «o’ralganligi» tufayli qonii real yopishqoqligi ancha past. shuning natijasida u yaxshi gidrodinamik sifatga egaligi uchun qon tashuvchi tizimning istalgan sohasi orqali unga en-gil va tez o’tish imkoniyati tuqiladi. eritrotsitlarda hujayra ichi strukturalarining barchasi amalda yo’q. eritrotsitning barcha hayotiy ,jarayonlari sitoplazmada erigan fermentlar-ning biokimyoviy reaktsiyalari bilan ta'minlanadi. to’qimalar bir xil shaklga ega bo’lgan va bir xil funktsiya-larni bajaruvchi hujayralardan -..tarkib topgan bo’lib ular o’ziga xos funktsiyani bajaradi. to’qimalardagi hujayraning soni …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biologiya fanining predmeti, tarkibi va rivojlanish bosqichlari"

biologiya fanining predmeti, tarkibi va rivojlanish bosqichlari reja: i kirish. iiasosiy qism 1. hayot 2. faol holatda ko’payish 3. biosfera mazkur soha mavjudotlarning turli-tumanligi, tuzilishi, funktsiyasi, kelib chiqishi, taraqqiyoti va ularning bir-biri hamda jonsiz tabiat bilan aloqasi haqidagi fanlar yig’indisidan iborat. biologiya hayotga xos barcha xususiyatlar, jumladan metabolizm, ko’payish, irsiyat o’zgaruvchanlik, o’sish, harakatlanish va boshqa hodisalarning umumiy va xususiy qonuniyatlarini o’rganadi. hozirgi zamon biologiyasi olimlarning ko’p asrlik kuza-tishlari va tadqiqotlariningmahsuli bo’lib, u xx asrning ikkinchi yarmida. tafsiliy yo’nalishdan eksperimental yo’nalishga aylangan fanlar majmuasidir. jamiyat taraqqiyotining ibtidosidan boshlab insoniyat atrof-muhitdaga r...

This file contains 10 pages in DOCX format (22.2 KB). To download "biologiya fanining predmeti, tarkibi va rivojlanish bosqichlari", click the Telegram button on the left.

Tags: biologiya fanining predmeti, ta… DOCX 10 pages Free download Telegram