aristotel, forobiy va kant ontologiyasida kategoriyalarning tasnifi

DOCX 8 стр. 24,4 КБ Бесплатная загрузка

8 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 24,4 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 8

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 8

aristotel, forobiy va kant ontologiyasida kategoriyalarning tasnifi ontologiya falsafaning eng qadimiy va markaziy sohalaridan biri bo‘lib, mavjudlikning mohiyati, shakli va asosiy tuzilmasini o‘rganadi. bu sohada “kategoriya” tushunchasi markaziy o‘rin egallaydi. kategoriya — bu mavjudlikning eng umumiy turlari, tafakkurda mavjudotni anglashning asosiy shakllaridir. har bir davr mutafakkiri o‘z falsafiy tizimi doirasida kategoriyalarni o‘ziga xos tarzda talqin qilgan. aristotel, forobiy va immanuil kant bu borada falsafiy tafakkurning uch turli bosqichini ifodalaydi. aristotel uchun falsafaning eng muhim vazifasi — “mavjudlikni mavjudlik sifatida o‘rganish”dir. shu sababli u ontologiyani “birinchi falsafa” yoki “metafizika” deb ataydi. platon g‘oyalarning alohida dunyosini (ideyalar olamini) mavjud deb bilgan bo‘lsa, aristotel bunga qarshi chiqadi va mavjudlik real narsalarda mujassam, deb hisoblaydi. ya’ni, “borliq” — bu alohida mavjudotlarning o‘zidir, ularning umumiy shakli esa aql orqali tushuniladi. shundan kelib chiqib, aristotel mavjudotning asosiy turlari va xususiyatlarini aniqlash uchun kategoriya tushunchasini joriy etgan. “kategoriya” (yunoncha katēgoria — “aytilish”, “tasnif”) aristotel falsafasida mavjudlikning eng …

2 / 8

ikkilamchi (turi yoki jinsi) bo‘lishi mumkin. · aristotel uchun substansiya barcha boshqa kategoriyalarning asosidir. 2. miqdor (quantitas) — narsa qancha yoki nechta ekanini bildiradi. masalan: “uch metr”, “ikki odam”. 3. sifat (qualitas) — narsa qandayligini ko‘rsatadi: “oq”, “yumshoq”, “yaxshi”. 4. aloqa (relatio) — narsaning boshqa narsaga nisbati. masalan: “katta–kichik”, “ota–bola”, “do‘st–dushman”. 5. o‘rin (ubi) — narsa qayerda joylashganini bildiradi: “shaharda”, “stol ustida”. 6. vaqt (quando) — narsa qachon mavjud bo‘lganini ifodalaydi: “kecha”, “bugun”, “kelajakda”. 7. holat (situs) — narsa qanday holatda turganini bildiradi: “yotibdi”, “tik turibdi”. 8. ega bo‘lish (habere) — narsaning nimanidir egalik qilishi: “kiyim kiygan”, “qurolga ega”. 9. harakat (agere) — narsa faol harakat qilayotgan holat: “kesmoqda”, “yozmoqda”. 10. ta’sir (pati) — narsa boshqa narsa ta’siriga uchragan holat: “kesilmoqda”, “yozilmoqda”. aristotel ta’limotida substansiya — barcha kategoriyalarning markazidir. · boshqa to‘qqiz kategoriya substansiyaga nisbatan mavjud bo‘ladi: masalan, “oq” degan sifat hech qachon mustaqil mavjud bo‘lmaydi, u doimo “oq narsaga” …

3 / 8

eradi; · shuningdek, tildagi mantiqiy shakllarni ontologik shakllar bilan bog‘laydi. aristotel ontologiyasida kategoriyalar — bu borliqni fikr orqali anglashning asosiy shakllaridir. u kategoriyalarni ob’ektiv reallikka asoslab, ularni mavjudlikning turlari sifatida ko‘rsatgan. aynan shu sababli aristotel falsafasi keyinchalik realizm, skolastika va klassik metafizikaning poydevoriga aylandi. abu nasr forobiy (873–950) — sharq falsafasining eng buyuk vakillaridan biri bo‘lib, aristotel falsafasini islom tafakkuri bilan uyg’unlashtirgan mutafakkir sifatida tanilgan. u ko‘pincha “muallim as-soniy” (“ikkinchi muallim”) deb ataladi, chunki birinchi “muallim” — aristotel edi. forobiy aristotelning “metafizika”, “kategoriyalar”, “mantiq” asarlarini chuqur o‘rgangan va ularni islomiy aqidalar bilan falsafiy uyg’unlikda izohlagan. shu sababli uning kategoriyalar haqidagi ta’limoti — aristotel ta’limotining davomchisi, ammo ilohiylik bilan boyitilgan shaklidir. forobiy ta’limotiga ko‘ra, kategoriya — bu inson aqli orqali anglanadigan mavjudlikning eng umumiy turlaridir. ularni u “ma’qulot” (ya’ni, aql orqali tushuniladigan narsa) deb ataydi. demak, kategoriya — bu borliqdagi narsalarning aqliy tartibda ifodalangan shakli. forobiy uchun kategoriyalar: · borliqni tartibga …

4 / 8

sabat ontologik tartib (nizom)ni ifodalaydi. forobiy ana shu tartib orqali kategoriya tushunchasini izohlaydi: har bir kategoriya borliqning ma’lum pog‘onasiga tegishli. forobiy aristotelning o‘nta kategoriyasini qabul qilgan, ammo ularni metafizik va ilohiy mazmun bilan to‘ldirgan. uningcha: · substansiya (javhar) — bu eng asosiy kategoriya. · u mustaqil mavjud bo‘luvchi narsani bildiradi, masalan: inson, tosh, daraxt. substansiya borliqning mohiyatini ifodalaydi. · qolgan to‘qqiz kategoriya esa substansiyaga nisbatan mavjud bo‘lgan, ya’ni unga bog‘liq belgilardir: miqdor, sifat, aloqa, o‘rin, vaqt, holat, ega bo‘lish, harakat, ta’sir. forobiy bu kategoriyalarni alloh tomonidan yaratilgan tartibda mavjud, deb hisoblaydi: · alloh — mavjudlikning sababidir; · javhar — mavjudlikning o‘zidir; · qolgan kategoriyalar — mavjudlikning holatlari va belgilaridir. forobiyga ko‘ra, inson aqli bu kategoriyalarni bilish orqali borliqni anglaydi. bu jarayon quyidagicha kechadi: 1. inson sezgi orqali tashqi olamdagi narsalarni idrok qiladi. 2. aql bu idroklarni umumlashtiradi va kategoriyalar shakliga soladi. 3. natijada, aql orqali inson borliqning tartibini biladi — …

5 / 8

b, forobiy aristotel ontologiyasini teistik asos bilan boyitdi: mavjudlik endi faqat narsaning o‘zi emas, balki alloh irodasining in’ikosi sifatida tushuntiriladi. bu yondashuv keyinchalik ibn sino, g’azzoliy va ibn rushd falsafalariga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. immanuil kant (1724–1804) nemis klassik falsafasining asoschisi bo‘lib, u gnoseologiyada inqilob yasadi. u o‘zining mashhur “sof aql tanqidi” (kritik der reinen vernunft, 1781) asarida bilish jarayonini tubdan qayta tahlil qildi. kantning fikricha, biz borliqni qanday bo‘lsa shunday holatda bilmaymiz, balki uni aqlimiz va sezgilarimiz orqali shakllantiramiz. shu sababli, u “transsendental idealizm” deb atalgan falsafiy yo‘nalishga asos soldi. kant uchun asosiy savol shunday edi: “biz narsalarni qanday bilamiz — narsalarning o‘zini (noumenlarni)mi, yoki ularning bizga ko‘rinishini (fenomenlarni)mi?” uning javobi shunday bo‘ladi: biz faqat fenomenlarni, ya’ni narsalarning bizga ko‘ringan shaklini bilamiz, chunki bizning bilish qobiliyatimiz (aql va sezgi) dunyoni muayyan shaklda qabul qiladi. kant aristotel va forobiydan farqli o‘laroq, kategoriyalarni mavjudotning o‘ziga xos xususiyatlari sifatida emas, balki inson aqlining …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 8 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "aristotel, forobiy va kant ontologiyasida kategoriyalarning tasnifi"

aristotel, forobiy va kant ontologiyasida kategoriyalarning tasnifi ontologiya falsafaning eng qadimiy va markaziy sohalaridan biri bo‘lib, mavjudlikning mohiyati, shakli va asosiy tuzilmasini o‘rganadi. bu sohada “kategoriya” tushunchasi markaziy o‘rin egallaydi. kategoriya — bu mavjudlikning eng umumiy turlari, tafakkurda mavjudotni anglashning asosiy shakllaridir. har bir davr mutafakkiri o‘z falsafiy tizimi doirasida kategoriyalarni o‘ziga xos tarzda talqin qilgan. aristotel, forobiy va immanuil kant bu borada falsafiy tafakkurning uch turli bosqichini ifodalaydi. aristotel uchun falsafaning eng muhim vazifasi — “mavjudlikni mavjudlik sifatida o‘rganish”dir. shu sababli u ontologiyani “birinchi falsafa” yoki “metafizika” deb ataydi. platon g‘oyalarning alohida dunyosini (ideyalar olami...

Этот файл содержит 8 стр. в формате DOCX (24,4 КБ). Чтобы скачать "aristotel, forobiy va kant ontologiyasida kategoriyalarning tasnifi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: aristotel, forobiy va kant onto… DOCX 8 стр. Бесплатная загрузка Telegram