dozimetriyametodlari

PPTX 14 pages 581.8 KB Free download

14 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 581.8 KB

File type PPTX

Pages 14

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 14

dozimetriya metodlari va dozimetrik asboblar tasnifi dozimetriya metodlari va dozimetrik asboblar tasnifi reja: kirish dozimetriya metodlari dozimetrik asboblar tasnifi xulosa kirish dozimetriya – bu ionlashtiruvchi nurlanishlarning inson organizmiga, moddalar va muhitga ta’sirini o‘lchash va nazorat qilish bilan shug‘ullanuvchi fan sohasi. “doza” so‘zi ma’lum miqdorni, “-metriya” esa o‘lchashni bildiradi. demak, dozimetriya — nurlanishning dozasini o‘lchash ilmidir. ionlashtiruvchi nurlanishlar (α, β, γ nurlari, neytron oqimlari) tabiiy va sun’iy manbalardan tarqaladi. ularning ta’siri ma’lum chegaradan oshsa, tirik organizmda biologik o‘zgarishlar (hujayra zararlanishi, mutatsiyalar, kasalliklar) yuzaga keladi. shu sababli nurlanish dozasini aniq bilish va uni nazorat qilish tibbiyotda, radiatsiya xavfsizligida, atom energetikasida hamda ilmiy-tadqiqot ishlarida muhim ahamiyat kasb etadi. dozimetriya metodlari ionlashish metodlari ionlashish metodlari dozimetriyaning asosiy va eng ko‘p qo‘llaniladigan usuli hisoblanadi. bu metod ionlashtiruvchi nurlanish gaz molekulalariga ta’sir qilib ularni ionlarga ajratishi hodisasiga asoslangan. nurlanish gaz orqali o‘tganda u ion va erkin elektronlar hosil qiladi. hosil bo‘lgan ionlarning miqdori nurlanishning dozasiga to‘g‘ri …

2 / 14

ilan qayd qiladi. doza haqida aniq ma’lumot bermaydi, ammo nurlanish mavjud yoki yo‘qligini tez aniqlash uchun ishlatiladi. afzalliklarijuda aniq va ishonchli natija beradi.turli nurlanish turlarini qayd etish mumkin.doimiy nazorat uchun mos. kamchiliklariba’zi asboblar murakkab va katta o‘lchamli bo‘ladi.yuqori kuchlanish manbai talab etiladi.past energiyali nurlanishni o‘lchashda sezgirligi kamayadi. lyuminestsent metodlar asosiy prinsipi: ionlashtiruvchi nurlanish ayrim kristallar va moddalarga ta’sir qilib yorug‘lik (lyuminestsensiya) chiqaradi. hosil bo‘lgan yorug‘lik intensivligi nurlanish dozasiga proporsional. bu usulda nurlanish sezgir kristallar yordamida aniqlanadi. afzalliklari: juda sezgir va aniq natija beradi. shaxsiy va atrof-muhit dozasini nazorat qilishda qulay. asboblar ixcham, ko‘chma bo‘lishi mumkin. uzoq muddatli nurlanishni yig‘ib qayd eta oladi. kamchiliklari: maxsus kristallar va fotoko‘paytirgich talab etiladi. tayyorlash va o‘qish jarayoni biroz murakkab. o‘lchash jarayonida qo‘shimcha asbob-uskunalar kerak bo‘ladi. qo‘llaniladigan dozimetrlar: scintillyatsion dozimetrlar kristall (masalan, nai, zns) nurlanish ta’sirida yorug‘lik chaqnashini chiqaradi. yorug‘lik fotoko‘paytirgich (fotomultipleyer) yordamida elektr signalga aylantiriladi. juda sezgir, α, β, γ nurlanishlarini ajrata oladi. radiatsiya …

3 / 14

i: fricke dozimetri temir sulfat (fe²⁺) eritmasiga asoslanadi. nurlanish ta’sirida fe²⁺ → fe³⁺ ga aylanadi. fe³⁺ ionlarining miqdori spektrofotometrda o‘lchanadi. radiokimyoviy eritmalar nurlanish ta’sirida rangini o‘zgartiradi (masalan, metilen ko‘k, bromid eritmalari). rang darajasi doza bilan bevosita bog‘liq. polimer asosli dozimetrlar nurlanish ta’sirida polimerlarning zichligi va mexanik xossalari o‘zgaradi. yuqori dozalarda (sanoat sterilizatsiyasi, texnika) qo‘llaniladi. afzalliklari: juda aniq natijalar beradi. keng doza diapazonida qo‘llash mumkin. ilmiy tadqiqotlarda va tibbiy jarayonlarda (masalan, sterilizatsiya nazorati) foydali. kamchiliklari: asosan laboratoriyada ishlatiladi. eritmalarni tayyorlash va tahlil qilish murakkab. portativ shaxsiy dozimetriya uchun qulay emas. fotografik metodlar asosiy prinsipi: ionlashtiruvchi nurlanish fotografik plastinka yoki plyonkaga ta’sir qilib qorayish hosil qiladi. qorayish darajasi nurlanish dozasiga proportsional. qo‘llanilishi: shaxsiy dozimetr sifatida ishlatiladi (plenka dozimetrlari). tibbiyotda (rentgenologiya, radioterapiya nazoratida). atom sanoati va laboratoriyalarda radiatsiya xavfsizligi uchun. turlari: fotoplenka dozimetrlari oddiy fotoplenka kichik kapsula ichida joylashtiriladi. nurlanishga tushganda qorayadi, laboratoriyada yuvilib o‘qiladi. fotoplyonka paketlari bir nechta filtrlar bilan himoyalangan. nurlanish …

4 / 14

ni o‘rganishda. radiobiologiya va tibbiyotda (o‘sma hujayralar, qon hujayralari sezgirligi). radiatsiya xavfsizligi bo‘yicha chegaraviy dozalarni belgilashda. misollar: mikroorganizmlar va o‘simliklar tajribasi nurlanish ta’sirida hujayra bo‘linishi va o‘sishi o‘zgaradi. hayvon tajribalari qon tarkibi, suyak iligi va immun tizimdagi o‘zgarishlar qayd etiladi. odam organizmi kuzatuvlari radioterapiya va radiatsiya avariyalarida qayd etilgan biologik oqibatlar. afzalliklari: nurlanishning haqiqiy biologik ta’sirini ko‘rsatadi. doza va tirik organizm o‘zgarishi orasidagi bog‘lanishni aniqlash mumkin. kamchiliklari: juda uzoq va murakkab jarayon. tajribalar ko‘pincha hayvonlar va hujayralarda amalga oshiriladi. amaliy, kundalik dozimetriya uchun mos emas. dozimetrik asboblar tasnifi vazifasiga ko‘ra (dozimetrlar, radiometrlar, spektrometrlar) dozimetrlar vazifasi: odam yoki muhit olgan radiatsiya dozasini o‘lchash. xususiyati: vaqt davomida to‘plangan nurlanish miqdorini ko‘rsatadi. qo‘llanishi: shaxsiy himoya vositasi sifatida, xodimlar tanasiga taqib yuradi. misollar: shaxsiy dozimetrlar (film-dozimetr, tld – termolyuminestsent dozimetr). radiometrlar vazifasi: radioaktiv manbalardan chiqayotgan nurlanish intensivligini aniqlash. xususiyati: tezkor ishlaydi, radiatsiya mavjudligini aniqlash uchun ishlatiladi. qo‘llanishi: atrof-muhitda, oziq-ovqatda yoki suvda radioaktiv zarrachalarni aniqlash. …

5 / 14

⃣ ionlash kameralar ishlash prinsipi: nurlanish havo yoki gazni ionlashtiradi, hosil bo‘lgan ionlar miqdori elektr signali sifatida qayd etiladi. afzalligi: aniq va ishonchli o‘lchov beradi. qo‘llanilishi: tibbiyotda, radiologiya laboratoriyalarida, radiatsiya xavfsizligi nazoratida. 2️⃣ geiger–müller hisoblagichi ishlash prinsipi: nurlanish gazni kuchli ionlashtiradi va elektr razryad hosil qiladi. har bir zarracha “tovush” yoki impuls sifatida hisoblanadi. afzalligi: juda sezgir, kichik miqdordagi radiatsiyani ham aniqlaydi. kamchiligi: faqat zarracha sonini sanaydi, energiyasini ko‘rsatmaydi. 3️⃣scintillyatsion dozimetrlar ishlash prinsipi: nurlanish maxsus kristall yoki suyuqlikda yorug‘lik chaqnashlari (scintillyatsiya) hosil qiladi. bu yorug‘lik fotoko‘paytirgich yordamida elektr signali sifatida qayd qilinadi. afzalligi: yuqori sezuvchanlik, nurlanish turini aniqlash imkoniyati. qo‘llanilishi: ilmiy tadqiqotlarda, yadro tibbiyotida. 4️⃣ termolyuminestsent dozimetrlar (tld) ishlash prinsipi: kristall modda nurlanishni yutib oladi, qizdirilganda uni yorug‘lik nurlari sifatida chiqaradi. afzalligi: qayta ishlatish mumkin, juda kichik dozalarni ham o‘lchaydi. qo‘llanilishi: shaxsiy himoya vositalari sifatida, tibbiyot va atom sanoatida. 5️⃣ kimyoviy dozimetrlar ishlash prinsipi: nurlanish kimyoviy eritmada o‘zgarish keltirib chiqaradi …

Want to read more?

Download all 14 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dozimetriyametodlari"

dozimetriya metodlari va dozimetrik asboblar tasnifi dozimetriya metodlari va dozimetrik asboblar tasnifi reja: kirish dozimetriya metodlari dozimetrik asboblar tasnifi xulosa kirish dozimetriya – bu ionlashtiruvchi nurlanishlarning inson organizmiga, moddalar va muhitga ta’sirini o‘lchash va nazorat qilish bilan shug‘ullanuvchi fan sohasi. “doza” so‘zi ma’lum miqdorni, “-metriya” esa o‘lchashni bildiradi. demak, dozimetriya — nurlanishning dozasini o‘lchash ilmidir. ionlashtiruvchi nurlanishlar (α, β, γ nurlari, neytron oqimlari) tabiiy va sun’iy manbalardan tarqaladi. ularning ta’siri ma’lum chegaradan oshsa, tirik organizmda biologik o‘zgarishlar (hujayra zararlanishi, mutatsiyalar, kasalliklar) yuzaga keladi. shu sababli nurlanish dozasini aniq bilish va uni nazorat qilish tibbiyotda, ...

This file contains 14 pages in PPTX format (581.8 KB). To download "dozimetriyametodlari", click the Telegram button on the left.

Tags: dozimetriyametodlari PPTX 14 pages Free download Telegram