populyatsiya haqida ta’limot

DOCX 11 pages 2.9 MB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.9 MB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

populyatsiya haqida ta’limot. populyatsiyalar va ekotizmlar ekologiyasi reja: 1. populyatsiya haqida umumiy tushuncha. 2. populyatsiyaning xususiyatlari va tuzilmasi. 3. hayvonlarning etologik tuzilmasi. 4. populyatsiyaning gomeostazi. tayanchso’zlar: populyatsiya, gomeostaz, individ, populyatsiyaning tuzilmasi, tsenopopulyatsiya, latent, virgil, generativ, senil, fazoviy, etologik, gala, koloniya, poda. tur mezonlari ko‘p bo‘lib, ularning asosiylariga morfofiziologik va genetik mezonlardan tashqari, turning ekologik mezoni ham kiradi. ekologik mezon deganda, yashash muhitida turga ta’sir ko‘rsatuvchi hamma ekologik omillar yig‘indisi tushuniladi. har bir turda evolutsiya jarayonida yashash muhitining sharoitlariga moslashish mexanizmlari shakllanadi. masalan, qalin tuk bilan qoplangan ayiqlar shimolning juda sovuq iqlimiga, kulrang-sarg‘ish tusli tuyalar, sayg‘oqlar, jayronlar esa kam suvli cho‘llarda va qumli cho‘llarda yashashga moslashgan. bunday moslashishlar, asosan, o‘sha turga kiruvchi hamma individlar uchun xosdir. har bir tur o‘z yashash arealiga ega. bu areal o‘z navbatida yaxlit yoki ayrim joylardan tashkil topishiga qaramay, muhitning xususiyatlari o‘sha areal uchun umumiydir. turlar katta yoki kichik arealni egallashi yoki undagi populyatsiyalar sonining ko‘p …

2 / 11

dirg‘ochlari va shahar qaldirg‘ochlari bitta avlodga kiruvchi ikkita bir-biriga juda yaqin turlardir. bu turlar morfologik, genetik, fiziologik, etiologik va ekologik farqlari mavjudligi tufayli bir-biri bilan chatisha olmaydi. turning ekologik moslashishining ahamiyati ayrim individlar va yaxlit tur uchun har xil bo‘lishi mumkin. masalan, ba’zi turga kiruvchi qushlar ekologik sharoiti, ya’ni ayni misolda, uyasi torlik qilganda ayrim bolalarini uyasidan tashlab yuboradi. ular albatta nobud bo‘ladi, lekin qolgan bolalari esa keng sharoitda baquvvat, yashash qobiliyati kuchaygan bo‘lib yetiladi. bunday moslashishlar ayrim individlar uchun zararli, tur uchun esa foydalidir. katta hududlarni egallovchi turlar notekis taqsimlanib, ayrim guruhlar yoki populyatsiyalarga bo‘linadi. populyatsiyalar turning va evolutsiyaning boshlang‘ich strukturaviy birligidir. populyatsiya — ma’lum joyni egallagan, bir-birlari bilan irsiy axborotni almashish xususiyatiga ega bo‘lgan, bir turga kiruvchi organizmlar guruhidir. populyatsiya individlarining zichligi, tug‘iluvchanligi, o‘limi, yoshi va jinsiy tarkibi, egallagan joyi kabi statistik belgilar bilan ta’riflanadi. populyatsiyaning zichligi — ma’lum maydon yoki hajm birligida individlar soni yoki biomassa bilan …

3 / 11

onining keskin ortib ketishi kasalliklarning keng tarqalishiga sabab bo‘ladi. baqalar, qurbaqalar, dala sichqonlari, chigirtkalar sonining ma’lum yillarda davriy o‘zgarishi aniqlangan. davriy o‘zgarishlarni o‘rganish ancha qiyin, chunki buning uchun bir necha yillar davomida kuzatishlar olib borish talab qilinadi. ko‘p holatlarda davriy o‘zgarishlarni laboratoriya sharoitida modellashtirish mumkin. yetarli ma’lumotlarni qisqa hayot sikliga ega hayvonlarni (drozofilalar, sichqonlar, kalamushlar) laboratoriya sharoitida har xil omillarni ta’sir ettirib olish mumkin. populyatsiyaning holatiga ovqatning miqdori katta ta’sir ko‘rsatishi viskonsin universiteti olimlarining sichqonlar ustida o‘tkazilgan oddiy tajribalarida aniqlandi. sichqonlar yashagan uyda ularga har kuni bir xil miqdorda don berib turilganida avval populyatsiya soni ortib boradi. populyatsiya individlari sonining ortishi ularga ovqat yetishmasligiga olib keladi, natijada ayrim sichqonlar boshqa joyga ketishga (emigratsiya) majbur bo‘ladi. bu tajribadan ovqatning sichqonlar ko‘payishini cheklovchi omil bo‘lishi, emigratsiyaning ortib borishi ham populyatsiyaning muvozanatini saqlovchi omil bo‘lishi yaqqol ko‘rinib turibdi ikkinchi tajriba boshqacha sharoitda o‘tkazildi. bunda sichqonlarning ovqati yetarli miqdorda, lekin ularning boshqa joylarga ketib …

4 / 11

hi uchun zarur sharoitlarni ta’minlovchi hududni (territoriyani) egallashga harakat qiladi. ko‘p hayvonlar o‘zlari uchun ovqat manbayi bo‘lgan, uyalar quradigan territoriyalarni belgilab qo‘yadilar va uni boshqa populyatsiyalardan yoki individlardan himoya qiladilar. hududiylik ijobiy ahamiyatga ega bo‘lib, populyatsiyaning ayrim joylarda haddan tashqari ko‘payib ketishiga yo‘l qo‘ymaydigan cheklovchi omillardan biri hisoblanadi. populyatsiyalarning dinamikasiga bir turga kiruvchi har xil populyatsiyalar orasidagi va har xil turlarga kiruvchi populyatsiyalar orasidagi raqobat shakllari ham katta ta’sir ko‘rsatadi. tabiiy sharoitlarda raqobatbardosh populyatsiyalar ko‘proq saqlanib qoladi, raqobatga chiday olmaganlar esa butunlay yo‘qolib ketadi. tasodifiy o‘zgarishlar yong‘in, suv toshqini, ob-havoning keskin o‘zgarishi, dovullar, zilzilalar kam sonli populyatsiyalarga juda kuchli ta’sir ko‘rsatadi. bunday populyatsiyalarda ko‘pin- sichqonlar populyatsiyasida ovqatning cheklovchiomil ekanligini ko‘rsatuvchi tajribalar. cha tug‘ilish o‘limning o‘rnini to‘ldira olmaydi va bir necha yil davomida ular qirilib ketadi. tabiiyki, populyatsiya har xil jinsli va yoshdagi individlardan tashkil topadi. populyatsiyaning yoshi, tarkibi undagi individlar umrining o‘rtacha uzunligiga, jinsiy yetilish vaqtiga, ko‘payish jadalligiga bog‘liq. populyatsiyalarda …

5 / 11

akkabligidir. masalan: yovvoyi quyonlar populyatsiyada hamma individlarning yer ustiga chiqmasligi ular sonini aniqlashda qiyinchilik tug`diradi. chunki quyonlarning ayrimlarigina oziq-ovqat uchun yer yuziga chiqadi. populytsiya o`sishi va ko`payishida suv, ozuqaning kamligi, hududlarining qisqarib borishi va ba`zi resurslarning borligi, ba`zi resurslarning yetishmasligi cheklovchi omil vazifasini bajaradi (1-jadval). turli mamlakatlarda aholining o`sishi. 1-jadval mamlakatlar tug’ilish o’lish o’sish (foizda) rivojlanmaganmamlakatlar iordaniya 38.8 5.5 3.3 uganda 50.8 21.8 2.9 zimbabve 34.3 9.4 5.2 rivojlanganmamlakatlar germaniya 9.4 10.8 -1.5 shvetsiya 10.8 10.6 0.1 aqsh 14.8 8.8 0.6 ozuqa va makon o’rmonda yashaydigan tirik jonzotlar har doim ham yetarli ozuqa va yashash joyiga ega bo’lavermaydi. gida qizilishton (1- rasm) sonoran arizona cho’li va meksikada yashaydi. qizilishton saguara kaktusida teshik hosil qilish yo’li bilan uya yasaydi. qizilishtonlar har bir makon uchun o’zaro kurashadi. belashuv qachonki ikki yoki undan ortiq jonzotlarning bir vaqtda bir xil manbani egallash uchun bo’ladi. populyatsiya soni. ekologlarga zimmasiga populyatsiya sonini baholash vazifasi yuklatiladi. bu …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "populyatsiya haqida ta’limot"

populyatsiya haqida ta’limot. populyatsiyalar va ekotizmlar ekologiyasi reja: 1. populyatsiya haqida umumiy tushuncha. 2. populyatsiyaning xususiyatlari va tuzilmasi. 3. hayvonlarning etologik tuzilmasi. 4. populyatsiyaning gomeostazi. tayanchso’zlar: populyatsiya, gomeostaz, individ, populyatsiyaning tuzilmasi, tsenopopulyatsiya, latent, virgil, generativ, senil, fazoviy, etologik, gala, koloniya, poda. tur mezonlari ko‘p bo‘lib, ularning asosiylariga morfofiziologik va genetik mezonlardan tashqari, turning ekologik mezoni ham kiradi. ekologik mezon deganda, yashash muhitida turga ta’sir ko‘rsatuvchi hamma ekologik omillar yig‘indisi tushuniladi. har bir turda evolutsiya jarayonida yashash muhitining sharoitlariga moslashish mexanizmlari shakllanadi. masalan, qalin tuk bilan qoplangan ayi...

This file contains 11 pages in DOCX format (2.9 MB). To download "populyatsiya haqida ta’limot", click the Telegram button on the left.

Tags: populyatsiya haqida ta’limot DOCX 11 pages Free download Telegram