o`zbek tili fonetikasi, fonologiyasi

PPTX 12 pages 1.1 MB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.1 MB

File type PPTX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

hozirgi o`zbek tili fonetikasi ,fonologiyasi hozirgi o`zbek tili fonetikasi ,fonologiyasi reja: 1.o`zbek tili fonetikasi va fonologiyasi tushunchalari. 2. fonema va tovush munosabati. 3. o`zbek tili fonologiyasi va uning asosiy birligi. 4. tovushlarning vaziyatiga ko‘ra o‘zgarishi. fonetika va uning birligi. fonetika deganda eng quyi lisoniy sath ham, tilshunoslikning shu sathni o`rganadigan sohasi ham tushuniladi. fonetika (gr.phonetikos – tovushga, ovozga xos) tilshunoslikning boshqa sohalaridan farqli o`laroq, nafaqat o`rganish manbaining funksional tomonini, balki nutq tovushini hosil qiluvchi talaffuz apparatini, shuningdek, ularning akustik xossasini va til egalari tomonidan qabul qilinish jihatlarini ham tekshiradi. fonetikada tilshunoslikning boshqa fan sohalari, adabiyotshunoslik, fiziologiya, fizika, psixologiya kabi fanlar bilan aloqasi yanada yaqqol namoyon bo`ladi. bu fanlardan farqli o`laroq, fonetika tovushga so`z, qo`shimcha va gapga moddiy qiyofa beruvchi til tizimi unsuri sifatida qaraydi. fonetika turlari umumiy xususiy qiyosiy fonologiya. fonologiya (gr. rhone – tovush, logos – ta’limot) termini tilshunoslikda xix asr oxirida nutq tovushining fiziologik-akustik (fizik) tomonidan funksional (lingvistik) …

2 / 12

nologik sintagmatika fonologik ziddiyat fonologik ziddiyat (oppozitsiya) fonemaning farqli belgilarini o`zida ifodalaydi. masalan, o`zbek tilidagi unli fonemalar bir umumiy belgi – «o`pkadan kelayotgan havoning tovush paychalariga urilish natijasida hosil bo`lgan ovozning og`iz bo`shlig`ida to`siqqa uchramay chiqishidan vujudga keladigan tovush tipi» invariant xossasiga ega bu mohiyat 6 ta unli fonema uchun ham amal qiladi. biroq bu mohiyat ostida birlashgan fonemalar o`zaro zidlanib, kichik guruhlar hosil qiladi. [i] va [u] «yuqori tor» belgisi bilan «o`rta keng» xossasiga ega [e] va [o`] hamda «quyi keng» xossasiga ega [a] va [o] fonemalar guruhlariga qarama-qarshi turadi. yoki «lablanmagan» belgisiga ega [i], [e], [a] fonemalari guruhi «lablangan» belgisiga ega [u], [o`], [o] guruhiga qarama-qarshi turadi. o`z navbatida [i], [e], [e] guruhi a’zolari o`ziga xos belgilari asosida o`zaro zidlanadi. fonemaning nutqiy sharoit va vaziyatga moslashishi. tovushlarning so‘z tarkibida joylashishi va shunga ko‘ra nutq a'zolarining ta'sirida yuzaga keladigan tovush o‘zgarishlariga tovushlarning o‘rin munosabatiga ko‘ra o‘zgarishi deyiladi. bular quyidagi …

3 / 12

adir. shuning uchun uning o‘rganiladigan tomonlari ko‘p. shu tufayli fonetika bir necha sohalarga bo‘linadi: 1. umumiy fonetika nutq tovushlari, ularning turlari, o‘zga-rishlari haqida ma'lumot beradi. 2. tarixiy fonetika har bir nutq tovushining tarixan paydo bo‘lishi, uzoq tarixiy jarayonda ularning o‘zgarishi, boshqa tovushlar bilan almashinishi bilan qiziqadi. 3. qiyosiy fonetika qarindosh tillarning tovush tizimini qiyo-siy o‘rganish bilan shug‘ullanadi. 4. eksperimental fonetika har bir nutq tovushining paydo bo‘lish, talaffuz qilish jarayonidagi holatini maxsus asboblar vositasida tekshiradi, ilmiy xulosalar chiqaradi. 5. tavsifiy fonetika nutq tovushlarining hozirgi holatini, nutq jarayonidagi turli o‘zgarishlarini tasvirlab beradi. o‘rta va oliy maktabda nutq tovushlarini o‘rganish ilmiy, tarixiy yoki eks-perimental emas, balki tavsifiy, tasviriy xarakterda bo‘ladi. fikr ifodalash vositasi bo‘lgan til dastavval tovush sifatida namoyon bo‘ladi. shuning uchun tovush tilning qurilish mate-riali, moddiy tomoni hisoblanib, bu tovushlar faqat insonning nutq a'zolari vositasida hosil qilinadi. nutq a'zolari vositasida hosil qilinadigan, ma'no ifodalaydigan so‘zlarni shakllantirishda xizmat qiladigan tovushlargina nutq tovushlari deyiladi. …

4 / 12

bo‘linishi. fraza - nutq zanjiridagi eng yirik fonetik birlik bo‘lib, ular birbiridan pauzalar (bir nafas oralig‘i) bilan ajralib turadi. har pauza oralig‘ida so‘zlovchi nafas rostlab, navbatdagi fraza uchun tayyorlanadi. takt – bir urg‘u ostida birlashadigan frazaning qismlaridir. fonetik jihatdan bir bosh urg‘u ostida birlashadigan bo‘lak taktdir. bo‘g‘in. takt bo‘g‘inlarga bo‘linadi. bo‘g‘in taktning bir yoki birdan ortiq tovushlar qo‘shilmasidir. nutqning fonetik birliklari tovush. bo‘g‘in takt fraza. tovushlarning vaziyatiga ko‘ra o‘zgarishi. reduksiya – lotincha, aslida orqaga qaytish ma'nosida bo‘lib, so‘z tarkibida urg‘usiz bo‘g‘indagi unli tovushning yoki bir bo‘g‘inli so‘zlarda undoshlararo vaziyatdagi tor unlilarning qisqarishidir. eliziya. so‘z tarkibidagi ayrim tovushlarning tushish hodi-sasiga eliziya deyiladi. proteza. tarixan so‘z boshida qo‘llanmaydigan va so‘z boshi-da qator kelgan undosh fonemalardan oldin bir unli tovushining orttirilishiga proteza deyiladi. epenteza. so‘z oxiridagi qator kelgan undosh fonemalardan keyin bir unli tovushning orttirilishiga epenteza deyiladi prokopa. so‘z boshida ayrim undosh fonemalarning tushi-rilish hodisasiga prokopa deyiladi apokopa. so‘z oxirida qator kelgan undosh …

5 / 12

siga urg‘u deyiladi. so‘zda faqat unli tovush-largina urg‘u oladi. ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda urg‘u olgan bo‘g‘in boshqalariga nisbatan kuchliroq, zarb bilan aytiladi. masalan, kitob, kitobim, kitobdan kabi. so‘z bo‘g‘inlarida urg‘uning qo‘llanilishi hamma tillarda bir xil emas. urg‘u tushadigan bo‘g‘in o‘rin jihatidan farqlanadi, shun-ga ko‘ra urg‘u dastlab erkin urg‘u va turg‘un urg‘uga ajratiladi. urg‘u sifatiga ko‘ra dinamik (kuch) urg‘u va melodik (musiqiy –cho‘ziq) urg‘uga ajratiladi. o‘zbek tili urg‘usi dinamik urg‘udir, chunki bunda urg‘u tushgan bo‘g‘in boshqalariga nisbatan kuchliroq aytiladi va urg‘usiz bo‘g‘inlardan ko‘ra aniqroq talaffuz qilinadi: shaharliklardan kabi. e` tiboringiz uchun raxmat! image4.png image5.jpeg image3.png /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o`zbek tili fonetikasi, fonologiyasi"

hozirgi o`zbek tili fonetikasi ,fonologiyasi hozirgi o`zbek tili fonetikasi ,fonologiyasi reja: 1.o`zbek tili fonetikasi va fonologiyasi tushunchalari. 2. fonema va tovush munosabati. 3. o`zbek tili fonologiyasi va uning asosiy birligi. 4. tovushlarning vaziyatiga ko‘ra o‘zgarishi. fonetika va uning birligi. fonetika deganda eng quyi lisoniy sath ham, tilshunoslikning shu sathni o`rganadigan sohasi ham tushuniladi. fonetika (gr.phonetikos – tovushga, ovozga xos) tilshunoslikning boshqa sohalaridan farqli o`laroq, nafaqat o`rganish manbaining funksional tomonini, balki nutq tovushini hosil qiluvchi talaffuz apparatini, shuningdek, ularning akustik xossasini va til egalari tomonidan qabul qilinish jihatlarini ham tekshiradi. fonetikada tilshunoslikning boshqa fan sohalari, adabiyotshunoslik,...

This file contains 12 pages in PPTX format (1.1 MB). To download "o`zbek tili fonetikasi, fonologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o`zbek tili fonetikasi, fonolog… PPTX 12 pages Free download Telegram