raqamli iqtisodiyotda axborot xavfsizligi

PPTX 45 pages 2.6 MB Free download

45 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.6 MB

File type PPTX

Pages 45

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 45

toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “elektron tijorat va raqamli iqtisodiyot ” kafedrasi fan: “raqamli iqtisodiyot” ma`ruzachi: u.u.mustafakulov toshkent - 2022 8-mavzu. raqamli iqtisodiyotda ma’lumotlar xavfsizligi reja: ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashda kriptografiya. ma’lumotlarning elektron himoyasini amalga oshirish. elektron imzodan foydalanish. iqtisodiy firibgarliklar. elektron tijoratdagi firibgarliklardan himoyalanish kiberxavfsizlik. raqamli iqtisodiyotda axborot xavfsizligini ta’minlash usullari. axborot xavfsizligi (ma’lumotlar xavfsizligi) – bu qurilmalarda mavjud ma’lumotlarning butunligi-to‘liqligi, foydalanishga ruxsat etilganligi hamda uning konfidensialligini ta’minlovchi apparat hamda dasturiy ta’minot vositalari to‘plami hisoblanadi. kiberxavfsizlik – tarmoq, qurilmalar va ilovalarning doimiy ishchi holatini ta’minlash maqsadida amalga oshiriladigan barcha himoya choralari kompleksi hisoblanadi. raqamli iqtisodiyot rivojlanishi oqibatida juda muhim ahamiyat kasb etuvchi milliy raqamli iqtisodiy xavfsizlik tizimiga ham ehtiyoj paydo bo‘ladi. milliy raqamli iqtisodiy xavfsizlik tizimi tushunchasi murakkab siyosiy-huquqiy, tashkiliy, texnik, ijtimoiy-madaniy tizim bo‘lib, u milliy raqamli iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlovchi ob’ekt va sub’ektlar majmuasidan iborat bo‘ladi. ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashda kriptografiya.. axborot xavfsizligiga tahdid va uning turlari axborotni muhofaza qilishning maqsadi va …

2 / 45

hdidni oldini olish; – axborot tizimida mavjud bo‘lgan shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini va konfedensialligini saqlash orqali fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlarini himoyalash; – davlat sirlarini saqlash, qonunchilikka asosan hujjatlashtirilgan va yana shunga o’xshash xavfsizlik masalalar. o‘zbekiston respublikasining «axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari to‘ѓrisida»gi qonuni 3-moddasida axborot borasidagi xavfsizlik tushunchasiga «axborot sohasida shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarining himoyalanganlik holati», deb ta’rif berilgan. axborot xavfsizligi deb axborot tizimida tasodifiy yoki ѓarazli ravishda axborot egasiga yoki uning foydalanuvchisiga zarar yetkazuvchi tahdidlardan himoyalanganlikka aytiladi. axborotga yoki uning infrastrukturasiga nisbatan amalga oshiriladigan hurujlar tabiiy yoki sun’iy ravishda bo‘lib, ular axborot orqali munosabatda bo‘lgan sub’ektlarga juda katta zarar yetkazishi mumkin. axborot xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan tadbirlarning majmui axborot muhofazasi deyiladi. 2003 yilning 11 dekabrida o‘zbekiston respublikasi prezidenti tomonidan yuqorida keltirilgan «axborotlashtirish to‘ѓrisida»gi qonunni takomillashtirish maqsadida juda ham muhim rol o‘ynovchi «elektron raqamli imzo to‘g’risida»gi qonun imzolandi. axborotni muhofaza qilish tamoyillarini uchta guruhga bo‘lish mumkin : huquqiy tashkiliy hamda texnik razvedkadan …

3 / 45

gan matn holatiga o’tkazgan. kriptografik sistemalar yo’nashidagi izlanishlar ayniqsa, birinchi va ikkinchi jahon urushi yillari davrida muhim ahamiyat kasb etdi va jadal rivojlandi. urushdan keyingi yillarda hisoblash texnikalarining yaratilishi va takomillashib, insoniyat faoliyatining barcha sohalariga chukur va keng ma’noda kirib borishi, kriptografik uslublarni tabiiy ravishda rivojlanib va takomillashib borishini taqozo etmoqda. axborotlarning muhofazasi masalalari bilan kriptologiya (kryptos- maxfiy, 1ogos-ilm) shug’ullanadi. kriptologiya o’zaro qarama-qarshi bo’lgan ikki yo’nalishga ega - kriptografiya va kriptoanaliz. kriptografiya ochiq matnlarni shifrlash masalalarining matematik uslublari bilan shug’ullanadi. kriptoanaliz esa shifrlash uslubini (kalitini yoki algoritmini) bilmagan holda shifrlangan matnniig asli xolatini topish uslublari masalalari bilan shug’ullanadi. hozirgi zamon kriptografiyasi quyidagi to’rtta bo’limni o’z ichiga oladi: 1) simmetrik kriptosistemalar. 2) ochiq uslubga (kalitga) yoki yana boshqacha aytganda ochiq algoritmga asoslangan kriptosistemalar. 3) elektron imzo sistemalari. 4) kriptosistemalarda kalitlardan foydalanish uslublarini boshqarish. kriptografik uslublardan foydalanishning asosiy yo’nalishlari: maxfiy ma’lumotlarni aloqa kanali (masalan, elektron pochta) bo’yicha uzatish, uzatilgan ma’lumotlarning haqiqiyligini ta’minlash, …

4 / 45

jadval almashtirishlar bu usulda ixtiyoriy kalit so‘z olinadi. harflar takrorlanmasligi lozim. k=”o’zbekistan” m=”biz albatta sharqiy darvozani himoya qilamizda” 8 1 6 3 5 7 4 9 2 i s n i e d p a t 2. sehrli kvadratlar usuli va vijener shifri algoritmlariga doir misollar ishlash 2-misol: 3x3 kvadrat matritsa hadlarini vertikaliga, gorizontaliga va diagonaliga qo‘shsak ham 15 chiqadigan qilib joylashtiramiz. m=”s t i p e n d i a” 1 2 3 4 5 6 7 8 9 matnni jadvalga joylashtiramiz c=”isniedpat” 17 24 1 8 15 23 5 7 14 16 4 6 13 20 22 10 12 19 21 3 11 18 25 2 9 5x5 kvadrat matritsa vijener shifri. vijener shifrida berilgan matnning xar bir belgilari alohida shifrlanadi. ingliz alifbosini olaylik. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x …

5 / 45

→d c7=(k7+m7) mod m=(19+13) mod 26=6→f c8=(k8+m8) mod m=(1+1) mod 26=2→b c9=(k9+m9) mod m=(12+24) mod 26=10→j c10=(k10+m10) mod m=(7+6) mod 26=13→m c11=(k11+m11) mod m=(1+9) mod 26=10→j c12=(k12+m12) mod m=(19+25) mod 26=18→q c13=(k13+m13) mod m=(9+13) mod 26=22→v c14=(k14+m14) mod m=(20+1) mod 26=21→u c15=(k15+m15) mod m=(13+24) mod 26=11→k c16=(k16+m16) mod m=(9+6) mod 26=15→o chiqqan natijalarni ketma-ket yozib shifrmatnni hosil qilamiz. c=”ijhkwdgbjmjqvuko” 3. sezar shifri va sezarning affin tizimi shifrlash algoritmlariga oid misollar ishlash ci=(k+mi) mod m m=26 1<k<26 shifrni ochish quyidagicha mi=(ci-k) mod m m=”b u” k=7 m=26 2 21 c1=(2+7) mod 26=9 =i c2=(21+7) mod 26=2=b c=”ib” shifrni ochish m1=(c1-k) mod 26=(9-7) mod 26=2=b m2=(c2-k) mod 26=(2-7)mod 26=-5 mod 26=(-5+26)=21=u m=”bu” shirflashning additiv usullari. shifrlashning additiv usullariga binoan dastlabki axborot simvollariga mos keluvchi raqam kodlarining ketma-ketligigamma deb ataluvchi ma’lum simvollar ketma-ketligiga mos keluvchi kodlar ketma-ketligi bilan ketma-ket jamlanadi. shu sabali, shifrlashning additiv usullari gammalsh deb ham ataladi. ushbu usullar uchun kalit …

Want to read more?

Download all 45 pages for free via Telegram.

Download full file

About "raqamli iqtisodiyotda axborot xavfsizligi"

toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “elektron tijorat va raqamli iqtisodiyot ” kafedrasi fan: “raqamli iqtisodiyot” ma`ruzachi: u.u.mustafakulov toshkent - 2022 8-mavzu. raqamli iqtisodiyotda ma’lumotlar xavfsizligi reja: ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashda kriptografiya. ma’lumotlarning elektron himoyasini amalga oshirish. elektron imzodan foydalanish. iqtisodiy firibgarliklar. elektron tijoratdagi firibgarliklardan himoyalanish kiberxavfsizlik. raqamli iqtisodiyotda axborot xavfsizligini ta’minlash usullari. axborot xavfsizligi (ma’lumotlar xavfsizligi) – bu qurilmalarda mavjud ma’lumotlarning butunligi-to‘liqligi, foydalanishga ruxsat etilganligi hamda uning konfidensialligini ta’minlovchi apparat hamda dasturiy ta’minot vositalari to‘plami hisoblanadi. kiberxavfsizlik – tarmoq,...

This file contains 45 pages in PPTX format (2.6 MB). To download "raqamli iqtisodiyotda axborot xavfsizligi", click the Telegram button on the left.

Tags: raqamli iqtisodiyotda axborot x… PPTX 45 pages Free download Telegram