nutqningkommunikativsifatlari

PPTX 26 pages 124.1 KB Free download

26 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 124.1 KB

File type PPTX

Pages 26

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 26

mavzu: nutqning kommunikativ sifatlari mavzu: nutqning kommunikativ sifatlari reja: 1. nutqning to‘g‘riligi. 2. nutqning aniqligi. 3. nutqning tozaligi(sofligi). 4. nutqning mantiqiyligi. 5. nutqning ta’sirchanligi. 6. nutqning maqsadga muvofiqligi. nutq so‘zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning muayyan ko‘rinishi ifoda bo‘lib, u faqatgina lisoniy hodisa sanalmasdan, balki ham ruhiyat, ham nafosat hodisasi hisoblanadi. shuning uchun ham yaxshi nutq deyilganda, aytilmoqchi bo‘lgan maqsadning tinglovchi yoki kitobxonga to‘liq va aniq yetib borishi, ularga ma’lum ta’sir o‘tkazishi nazarda tutiladi. shunga ko‘ra nutq oldiga muayyan talablar qo‘yiladi. bu talablar nutqning kommunikativ sifatlari bo‘lib, unda nutqning mantiqan to‘g‘ri, fikran aniq, tuzilishga ko‘ra chiroyli va yo‘nalishiga ko‘ra maqsadga muvofiq bo‘lishi nazarda tutiladi. 1. nutqning to‘g‘riligi. «to‘g‘rilik deganda, - yozadi v.g.kostomarov, - nutq madaniyatining zarur va birinchi sharti sifatida adabiy tilning ma’lum paytda qabul qilingan me’yoriga qat’iy va aniq muvofiq kelishini, uning talaffuz, imloviy va grammatik me’yorlarini egallashni tushunish lozim bo‘ladi». nutqning to‘g‘riligi uning eng muhim aloqaviy fazilatidir. chunki …

2 / 26

gi, yigitcha-yigitcha, o‘quvchimiz - o‘quvchimiz so‘zlarining ma’nosi ham urg‘u yordamida oydinlashadi. 2. nutqning aniqligi. nutqning aniqligi so‘zning o‘zi ifodalayotgan voqelikka mutlaqo mos va muvofiq kelishidir. aniqlik nutqning muhim xususiyatlaridan biri ekanligi qadimdan ma’lum. g‘arb mutafakkirlari ham, sharq olimlari ham aniqlikni nutq sifatlarining birinchi sharti deb hisoblaganlar. aristotel: «agar nutq noaniq bo‘lsa, u maqsadga erishmaydi»,-- degan. kaykovus esa: «ey farzand, so‘zning yuzin va orqasin bilg‘il va ularga rioya qilg‘il, har na so‘z desang yuzi bila degil, to suxango‘y bo‘lg‘aysan. agar so‘z aytib, so‘zning nechuk ekanin bilmasang qushga o‘xsharsanki, unga to‘ti derlar, ul doim so‘zlar, ammo so‘zning ma’nosin bilmas». «shunday kishini notiq (suxango‘y) deymizki, uning har so‘zi xalqqa tushunarli bo‘lsin va xalqning har so‘zi unga ham ma’lum bo‘lsin». yana davom ettiradi: aniqlik nutqning muhim xususiyati, fazilati sifatida fikrni yorqin ifodalash bilan, nutq predmetining ma’nosi bilan, nutqda ishlatilayotgan so‘z ma’nolarini bilish bilan bog‘liq bo‘ladi. agar notiq o‘zi fikr yuritmoqchi bo‘lgan nutq predmetini yaxshi …

3 / 26

qlik ikki xil bo‘ladi: narsaning aniqligi va tushunchaning aniqligi. narsa aniqligi nutqda aks etgan mavjudlikning narsalar, hodisalar doirasi bilan nutq mazmunining munosabatida ko‘rinadi. nutqda mavjudlikning narsa va hodisalari to‘g‘ri aks etishi uchun notiq o‘zi so‘zlayotgan narsalarni yaxshi bilgan bo‘lishi lozim. nutq predmetini bilmaslik yoki chala bilish, shuningdek, ularni o‘rganishda loqaydlik qilish natijasida yuzaga kelgan noaniqlik yoqimsiz bo‘lib, tinglovchini ranjitadi. masalan: «na tashkilotchilik, na rahbarlik, na bilimdonlik qobiliyati bo‘lmagan kishi birdaniga kimning nazariga tushdi?» (gazetadan) nutqning aniqligi tabiat va jamiyatdagi narsa va hodisalar bilan ularning nutqdagi atamasi bo`lgan materiali o`rtasidagi mutanosiblikni taqozo qiladi: a) sinonimlardan o`rinli foydalanish; b) antonimlardan to`g`ri foydalanish; c) ko`chma ma’noli so`zlarni o`rinli qo`llash; d) so`z birikmalarini to`g`ri qo`llash; e) iboralarni to`g`ri qo`llash; aniq nutq yaratish so‘zlovchidan quyidagilarni talab etadi: a) tilning sinonimik imkoniyatlarini bilish va sinonimik qatorlardan kerakligini ajratib, nutqda qo‘llash; b) nutqda ishlatiladigan so‘zning anglatgan ma’nolarini har tomonlama bilish; v) so‘zning ko‘p ma’noligiga jiddiy e’tibor berish, …

4 / 26

qiladi: 1. mahalliy dialekt va shevalarga xos so‘z, ibora, shuningdek, grammatik shakllar, so‘z va so‘z birikmalarining talaffuzi, urg‘usi. 2.o‘rinsiz qo‘llangan chet so‘z va so‘z birikmalari. 3.jargonlar. 4.vulgarizmlar. 5.nutqda ortiqcha takrorlanadigan «parazit» so‘zlar. 6.kanselyarizmlar. nutqning tozaligi. sanab o‘tilganlardan o‘rinsiz foydalanish kundalik nutqni ham, badiiy nutqni ham xiralashtiradi. har bir so‘zlovchi o‘z nutqining adabiy me’yorlar darajasida bo‘lishi uchun harakat qilishi lozim. o‘z shevasiga xos bo‘lgan til vositalarini nutqqa o‘rinsiz olib kirish nutqni buzadi. ammo dialektizm va varvarizmlar badiiy asar tilida ma’lum badiiy - estetik vazifani bajarishi, muallifning ma’lum g‘oyasini, niyatini amalga oshirishga xizmat qilishi ham mumkin. muallifning milliy koloritni berish uchun, asar qahramonining qayerlik ekanligiga ishora qilish uchun dialektizm va varvarizmlardan foydalanishi mumkin. masalan: «yoshulli, siz buni emas, meni tinglang! bu mang‘layi qoraning sherigi bor» (t.malik). ushbu misolda dialektizmlar territorial koloritni berishga xizmat qilayotgan bo‘lsa, quyidagi misolda varvarizmlar - chet so‘zlar xarakter yaratishda yozuvchiga ko‘maklashgan. «ishondim, o‘rtoq ginrol. hammasi est bo‘ladi. uyda …

5 / 26

qilishi, ruscha atamalarning o‘zbekcha shakllarini bilmasligi, ba’zi hollarda o‘zining ruschani ham bilishligini namoyish etishga intilishi natijasida varvarizmlar nutqqa kirib keladi: ertalab zvonit qildim, bibliatekaga bordim, astanovkada turdim kabi. nutqimizda mana shunday so‘zlarning uchrab turishi juda achinarlidir. ulardan qutulishning birdan-bir yo‘li ona tilini har tomonlama chuqur o‘rganish, unga hurmat bilan qarash, so‘z qo‘llashga alohida e’tibor berish, badiiy asarlarni ko‘p o‘qish, o‘qiganda notanish so‘zlar ma’nosiga diqqat qilish kabilar. ayrim kasb egalarining, ayrim guruhlarning o‘z «tili» bo‘lib, ular bu «til» orqali so‘zlashda boshqalardan ajralishga, ifodalanayotgan fikrlarini kishilardan bekitishga intiladilar. bunday so‘zlar jargon so‘zlar deb ataladi. masalan, novcha (aroq), qizil (vino) - ichuvchilar nutqiga xos. vulgarizmlarga axloq me’yorlariga to‘g‘ri kelmaydigan: kishini so‘kishda, haqoratlashda ishlatiladigan so‘zlar kiradi. ularni ishlatish so‘zlovchining past madaniyatli, qo‘pol, johil kishi ekanligini ko‘rsatadi. badiiy adabiyotda ham ulardan foydalaniladi: - uxlab o‘tiribsanmi, xunasa?! ming marta chaqirishim kerakmi?! (t.malik). parazit so‘zlar deb ataluvchi lug‘aviy birliklar ham til madaniyati uchun yotdir. ular, asosan, so‘zlashuv …

Want to read more?

Download all 26 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutqningkommunikativsifatlari"

mavzu: nutqning kommunikativ sifatlari mavzu: nutqning kommunikativ sifatlari reja: 1. nutqning to‘g‘riligi. 2. nutqning aniqligi. 3. nutqning tozaligi(sofligi). 4. nutqning mantiqiyligi. 5. nutqning ta’sirchanligi. 6. nutqning maqsadga muvofiqligi. nutq so‘zlovchi yoki yozuvchi tomonidan shakllantirilgan matnning muayyan ko‘rinishi ifoda bo‘lib, u faqatgina lisoniy hodisa sanalmasdan, balki ham ruhiyat, ham nafosat hodisasi hisoblanadi. shuning uchun ham yaxshi nutq deyilganda, aytilmoqchi bo‘lgan maqsadning tinglovchi yoki kitobxonga to‘liq va aniq yetib borishi, ularga ma’lum ta’sir o‘tkazishi nazarda tutiladi. shunga ko‘ra nutq oldiga muayyan talablar qo‘yiladi. bu talablar nutqning kommunikativ sifatlari bo‘lib, unda nutqning mantiqan to‘g‘ri, fikran aniq, tuzilishga ko‘ra chiroyli va...

This file contains 26 pages in PPTX format (124.1 KB). To download "nutqningkommunikativsifatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: nutqningkommunikativsifatlari PPTX 26 pages Free download Telegram