dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t

PPTX 20 pages 2.1 MB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 2.1 MB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

kirish. astronomiya - osmon jismlari haqidagi fan. astronomiya nimani o’rganadi? uning rivojlanish tarixi va boshqa fanlar bilan aloqasi. mavzu №1. yoritgichlarning sutkalik ko’rinma harakati. yulduz turkumlari o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat sharqshunoslik universiteti akademik litseyi astronomiya fanidan 2-kurs o’quvchilari uchun (nazariy) dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t kirish. astronomiya - osmon jismlari haqidagi fan. astronomiya nimani o’rganadi? uning rivojlanish tarixi va boshqa fanlar bilan aloqasi. mavzu №1. yoritgichlarning sutkalik ko’rinma harakati. yulduz turkumlari reja: quyosh , oy va planetalarning ko’rinma harakati. yulduzlar turkumlarining nomlari: katta ayiq, andromeda, tarozi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari astronomiya haqida nimani bilasiz? sizningcha astronomiya fani nima o’rganadi? astronomiya rivojining qisqacha tarixi astronomiya ham boshqa barcha fanlar singari jamiyatning amaliy ehtiyojlari asosida vujudga kelgan. astronomiyaning kurtaklari bobil, misr, markaziy osiyo, xitoy, hindiston kabi mamlakatlarda bundan bir necha ming yil avval paydo bo‘lgan. qadimda yunon astronomlari kuzatilgan astronomik hodisalarning kelib …

2 / 20

andriyalik eratosfen mil. avv. iii asrda birinchilardan bo‘lib, yer meridiani 1° li yoyining uzunligini va keyinchalik shu asosda planetamizning radiusini o‘lchadi. mashhur yunon olimi va faylasufi gipparx yuzlab yulduzlarning koordinatalarini o‘zida aks ettirgan birinchi yulduzlar katalogini (jadvalini) tuzdi. gipparx bu ta’limotga ko‘ra, o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan beshta planeta (merkuriy, venera, mars, yupiter va saturn) yer atrofida episikl deyiluvchi aylanalar bo‘ylab, mazkur episikllarning markazlari esa deferent deyiluvchi katta aylanalar bo‘ylab aylanadi. garchi bu geosentrik nazariya olam tuzilishining haqiqiy manzarasini aks ettirmagan bo‘lsada, biroq u deyarli o‘n besh asr davomida tan olinib kelindi. ix–xv asrlarda yaqin va o‘rta sharq hamda markaziy osiyo mamlakatla- rida yirik astronomik rasadxonalar qurildi. ularda al-battoniy, al-xorazmiy, al-farg‘oniy, abu mahmud xo‘jandiy, abu al-vafo buzjoniy, abdurahmon as-so‘fiy va ibn yunus kabi mashhur ajdodlarimiz faoliyat ko‘rsatdilar. al-xorazmiy ibn yunus astronomiyaning boshqa fanlar bilan aloqasi astronomiya fani boshqa bar- cha fanlar bilan uzviy bog‘langan. astronomiyaning rivojida, ayniqsa, fizika va matematika fanlarining …

3 / 20

nma harakatlari bulutsiz tunda osmonda shoda- shoda yulduzlarni ko‘rib, undan zavq olmagan odam bo‘lmasa kerak. garchi bir qarashda yulduzlarning son-sanog‘i yo‘qdek tuyulsa-da, aslida oddiy ko‘z bilan qaralganda, osmonning ma’lum yarim sferasida ularning ko‘rinadigan soni 3000 dan ortmaydi. agar tunda ma’lum bir joydan turib yulduzlar bir necha soat davomida tinimsiz kuzatilsa, butun osmon sferasining yulduzlari kuzatuvchidan o‘tuvchi faraziy o‘q (u olam o‘qi deb yuritiladi) atrofida aylanayotganini ko‘rish mumkin. bunday aylanish davomida ixtiyoriy yoritgich o‘z vaziyatini gorizont tomonlariga nisbatan o‘zgartirib boradi. yulduzlar osmonining bunday ko‘rinma aylanish davri bir sutkani tashkil qiladi. janub tomonga qarab turgan kuzatuvchiga yoritgichlar chapdan o‘ngga, ya’ni soat strelkasi yo‘nalishida hara- katlanayotgandek ko‘rinadi. agar kuzatuvchi ma’lum vaqt davomida fotoapparat yordamida osmonning shimoliy qismini rasmga olsa, ma’lum qism yulduzlar sharqdan chiqib, g‘arbga botgani holda, botmaydiganlari ma’lum qo‘zg‘almas nuqta atrofida konsentrik aylanalar (markazi bir nuqtada bo‘lgan aylanalar) chizayot- ganini ko‘radi. aslida bunday hodisa yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi tufayli sodir bo‘ladi …

4 / 20

ari (uchburchak, tarozi, cho‘mich) bilan ataganlar. bugungi kunda osmon sferasi 88 qismga, ya’ni yulduz turkumiga bo‘lingan. ma’lum yulduz turkumiga kiruvchi bir necha yorug‘ yulduzlar shu turkumga yoki ba’zan qo‘shni yulduz turkumiga kiruvchi xira yulduzlarni topishda yaxshi mo‘ljal bo‘lib xizmat qiladi. osmonda ma’lum yulduz turkumini yoki yulduzni topish uchun, dastlab yulduz xaritalari va atlaslari bilan yaxshi tanishish, so‘ngra ular yordamida ancha mashq qilish zarur bo‘ladi. quyosh, oy va planetalarning sutkalik ko‘rinma harakatlari quyosh, oy va planetalarning sutkalik ko‘rinma harakatlari ham sharqdan g‘arbga tomon kuzatilib, yulduzlardan farqli o‘laroq, ularning chiqish va botish nuqtalari hamda maksimal balandliklari kun sayin o‘zgarib boradi. xususan, quyosh navro‘zda (21-martda) aniq sharq nuqtasidan ko‘tarilib, aniq g‘arbda botgani holda, keyin uning chiqish va botish nuqtalari shimol tomonga siljib boradi. bunday hol 22-iyungacha davom etib, so‘ngra chiqish va botish nuqtalari, aksincha, gorizontning janub tomoniga siljiydi. bu davrda quyoshning tush paytidagi balandligi pasaya borib, kunduz qisqaradi, tun esa, aksincha, uzayadi. planetamizning …

5 / 20

rakati tufayli sodir bo‘ladi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, aylana va chiziqlari osmon sferasi deb, radiusi ixtiyoriy qilib olingan va markazi kuzatuvchining ko‘zida yotgan shunday sferaga aytiladiki, bu sferada ma’lum vaqtda yulduzlar osmonda qanday ko‘rinsa, shundayligicha proyeksiyalangan bo‘ladi. osmon sferasining markazida turgan kuzatuvchidan o‘tkazilgan vertikal chiziqning osmon sferasi bilan kesishgan ikki nuqtasidan biri (kuzatuvchining bosh tomoni yo‘nalishidagisi) zenit (z ), unga diametral qarama- qarshi yotgan ikkinchisi esa nadir (z ′) deb yuritiladi osmon sferasining asosiy nuqta, chiziq va aylanalari. sferaning bu nuqtalarini tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq vertikal chiziq deyiladi. osmon sferasining uning markazidan vertikal chiziqqa perpendikular qilib o‘tkazilgan tekislik bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylanasi matematik gorizont deb yuritiladi. sferaning vertikal o‘q orqali o‘tuvchi tekisliklar bilan kesishishidan hosil bo‘lgan katta aylanalari esa vertikal aylanalar deb ataladi. yuqorida eslatilgan nuqta va chiziqlar kuzatuvchining yer sirtidagi o‘z o‘rnini o‘zgartirishiga bog‘liq ravishda o‘zgarib turadi. osmon sferasining, yer sharining asosiy chiziq va nuqtalari bilan bog‘liq …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t"

kirish. astronomiya - osmon jismlari haqidagi fan. astronomiya nimani o’rganadi? uning rivojlanish tarixi va boshqa fanlar bilan aloqasi. mavzu №1. yoritgichlarning sutkalik ko’rinma harakati. yulduz turkumlari o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent davlat sharqshunoslik universiteti akademik litseyi astronomiya fanidan 2-kurs o’quvchilari uchun (nazariy) dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t kirish. astronomiya - osmon jismlari haqidagi fan. astronomiya nimani o’rganadi? uning rivojlanish tarixi va boshqa fanlar bilan aloqasi. mavzu №1. yoritgichlarning sutkalik ko’rinma harakati. yulduz turkumlari reja: quyosh , oy va planetalarning ko’rinma harakati. yulduzlar turkumlarining nomlari: katta ayiq, andromeda, tarozi. osmon sferasi, uning asosiy nuqta, ayla...

This file contains 20 pages in PPTX format (2.1 MB). To download "dars ishlanma o’qituvchi: jurayeva x.t", click the Telegram button on the left.

Tags: dars ishlanma o’qituvchi: juray… PPTX 20 pages Free download Telegram