yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari

DOC 12 pages 300.5 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 300.5 KB

File type DOC

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

molekulyar fizika va termodinamikaning asoslari yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari kristall panjara. yarim o‘tkazgichlarda nuqsonlar turlari. reja: kirish 1.yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari 2.kristall panjara 3.yarim o‘tkazgichlarda nuqsonlar turlari. xulosa adabiyotlar ro’yxati kirish texnikaning ko'pgina sohalaridagi (radioaloqa, televideniye, avtomatika, hisobiash texnikasi, mudofaa texnikasi, kosmik aloqa va hoshqalar) jadal rivojlanishni yarimo'tkazgichlar fizikasining yutuqlarisiz, yarimo‘tkazgichli asboblarsiz tasavvur qilish mumkin emas edi. yarimo‘tkazgich moddalarga solishtirma qarshiligi jihatidan elektrtokini yaxshi o'tkazuvchi o‘tkazgichlarbilan elektrtokini amalda o‘tkazmaydigan i/olyatorlar (dielektriklar) oralig‘ini egallaydigan moddalar kiradi. yarimo‘tkazgichlarga d.i.mendeleyevning elementlar davriy sislemasida ixcham guruhni tashkil etuvchi 12 ta kimyoviy element hamda ko'pgina anorganik va organik birikmalar kiradi. yarimo‘tkazigich moddalar va ular asosida tayyorlanadigan asboblar va qurilmalar tobora keng ko'lamda qo‘llanilmoqda. buning asosiy sabablari yarimo‘tkazgich moddalarning ajoyib xossalaridir: yarimtkazgichlar turli lashqi ta’sirlarga juda sezgir, ular zrminida ishlab chiqarilayotgan asboblarning o‘lchamlari kichik, ishlash muddati katta va bajariladigan xi/matlar doirasi juda keng. shu bilan bir vaqtda ular turli zarbalarga i'hidamlidir. binobarin, yarimo‘tkazgich moddalar va asboblarni …

2 / 12

- moddaning ajoyib turi bo’lib, ular o’ziga xos xossalari bilan boshqalardan yaqqol ajralib turadi. umuman olganda, elektrik o’tkazuvchanligiga qarab moddalar uchta katta sinfga: o’tkazgichlarga (elektrik o’tkazuvchanligi 106 sim/m dan katta), yarimo’tkazgichlarga (elektrik o’tkazuvchanligi 10-8(106 sim/m oralig’ida) va dielektriklarga (elektrik o’tkazuvchanligi 10-8 sim/m dan kichik) bo’linadi. yarimo’tkazgichlarning elektrik o’tkazuvchanligi juda keng oraliqda yotishi yuqoridagi ma’lumotlardan ko’rinib turibdi. shu bilan birga yarimo’tkazgichlarning o’ziga xos muhim xususiyatlaridan biri elektrik o’tkazuvchanligining ulardagi kirishmalarning turi va kontsentratsiyasiga nihoyatda sezgirligidir. masalan, toza yarimo’tkazgichga 10-7(10-10 ( miqdorda kirishma kiritish bilan uning elektrik o’tkazuvchanligini keskin o’zgartirish mumkin. shu bilan birga yarimo’tkazgichlarning yana bir muhim xususiyati - ular elektrik o’tkazuvchanligining temperaturaga o’ta sezgirligidir. bunday bog’lanishni quyidagicha ifodalash mumkin: (=v∙ex’(-wa / kt) bu yerda, (- berilgan t - temperaturadagi elektrik o’tkazuvchanlik, v - o’zgarmas doimiy, wa - zaryad tashuvchilarning faollanish energiyasi, k - bolg’tsman doimiysi, t - mutlaq temperatura. chunonchi, yarimo’tkazgichning temperaturasi 10s ga o’zgarganda uning elektrik o’tkazuvchanligi 5-6( ga …

3 / 12

yli hozircha texnikada keng tatbiq qilinganicha yo’q. qattiq jismlardan yarimo’tkazgich xossasiga ega bo’lgan moddalar qatoriga juda kop turli moddalar, masalan, kremniy, germaniy, bor, olmos, fosfor, oltingugurt, selen, tellur, kopchilik tabiiy minerallar va qator birikmalar: gaas, ga’, jnsb, sic, zns, cdte, gasb va hokazolar kiradi. bu yarimo’tkazgichlar o’zlarining xilma-xil xossalari bilan bir-birlaridan ancha farq qiladilar. shuning uchun ham turli maqsadlar uchun turli yarimo’tkazgichlar qo’llaniladi. biroq, hozirgi zamon texnikasida asosan bir necha xil yarimo’tkazgichlar keng ishlatilmoqda. bularning ichida eng oldingi o’rinlarda kremniy (si), germaniy (ge), galliy margimushi (gaas) turadi. ayniqsa kremniy hozirgi zamon mikroelektronikasida o’zining kop xossalari bilan murakkab texnologik talablarga javob berganligi sababli asosiy material o’rnini egallab turibdi. elektron texnikasida ishlatiladigan kopchilik yarimo’tkazgich materiallar kristall tuzilshga ega. yarimo’tkazgichning kristall tuzilishi naqadar mukammalligi, unda turli nuqsonlarning bor yoki yo’qligi va ularning miqdori yarimo’tkazgichning asosiy xossalarini belgilab beruvchi omildir. shu boisdan, qisqa bo’lsa ham asosiy yarimo’tkazgich moddalar - kremniy va germaniyning kristall tuzilishi …

4 / 12

gunlari deyiladi. bu atomlarning har birini alohida qarasak, ular elektrik jihatdan betaraf bo’ladi. lekin shunga qaramasdan atomlar o’zaro yetarlicha bog’lanish kuchi bilan tortishib, o’z joylarida mustahkam turadi. xo’sh, bu qanday kuch ekan( bu kuch kristall panjarani tashkil qiluvchi atomlarning valent elektronlari vositasida yuzaga keluvchi kimyoviy bog’lanish kuchidir. u odatda kovalent kuch deb yuritiladi. ma’lumki, biz tahlil qilayotgan kremniy, germaniy va uglerod atomlari to’rt valentli bo’lib, to’rttadan valent elektronlarga ega. demak, bunday atomlar bir vaqtda to’rtta atom bilan kovalent bog’lanish hosil qilishi mumkin. kovalent bog’lanishni yuzaga keltiradigan asosiy sabab bu o’zaro almashinish tahsiridir. albatta, bu turdagi o’zaro tahsir kvant mexanik tabiatga ega. ikki atom orasida ushbu almashinish o’zaro tahsiri yuzaga kelishi uchun ularning valent elektronlari qobiqlari qisman bo’lsa ham ustma-ust tushmog’i kerak. boshqacha aytganda, bu elektronlar ikala atomga tegishli, ya’ni umumlashgan bo’lib qolishi kerak. bunga eng muhim omil olmos turidagi kristall panjarada atomlarning yetarlicha bir-biriga yaqin yotganligidir (bumasofa tahminan 2(10-10 m …

5 / 12

ashadi, xolos. yahni, atomning qolgan barcha ichki elektronlari o’z yadrolari ta’sirida qolib, bunday bog’lanishda ishtirok etmaydi. haqiqiy kristallarda qator sabablar tufayli turli xil nuqsonlar mavjuddir. nuqsonlar deganda atomlarning kristal panjaradagi normal joylaridan siljishi yoki kristal panjaraga begona atomlarning kirib qolish hollari tushuniladi. bunday nuqsonlar kristallga maxsus tashqi tahsir ko’rsatish jarayonida yoki boshqarib bo’lmaydigan tasodifiy omillar tufayli yuzaga keladi. ayniqsa, yarimo’tkazgich kristallar kopchilik nuqsonlarga o’tasezgir bo’ladi. yarimo’tkazgichlarda sodir bo’ladigan qator hodisalar (elektrik o’tkazuvchanlik, diffuziya, kristallarning o’sishi, o’tik va boshqa xossalarning namoyon bo’lishi va hokazolar) kristall panjaradagi nuqsonlarning tahsiri bilan tushuntirilishi mumkin kristalni tashkil qiluvchi zarralar muvozanat nuqtalari atrofida tebranma harakatda bo’ladi. ushbu muvozanat nuqtalarini fikran birlashtirsak kristall panjarasi hosil bo’ladi. muvozanat nuqtalari esa kristall panjarasi tugunlari deb ataladi. kristall tuzilishga ega bo’lgan jismlarni tavsiflashda yuqorida keltirilgan kristall panjarasi tugunlari tushunchasi muhim ahamiyatga egadir. kristall panjarasining tuzilish qiyofasini saqlagan eng kichik bo’lagini elementar katak (elementar yacheyka) deb ataladi. odatda elementar katak parallelapipeddan …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari"

molekulyar fizika va termodinamikaning asoslari yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari kristall panjara. yarim o‘tkazgichlarda nuqsonlar turlari. reja: kirish 1.yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari 2.kristall panjara 3.yarim o‘tkazgichlarda nuqsonlar turlari. xulosa adabiyotlar ro’yxati kirish texnikaning ko'pgina sohalaridagi (radioaloqa, televideniye, avtomatika, hisobiash texnikasi, mudofaa texnikasi, kosmik aloqa va hoshqalar) jadal rivojlanishni yarimo'tkazgichlar fizikasining yutuqlarisiz, yarimo‘tkazgichli asboblarsiz tasavvur qilish mumkin emas edi. yarimo‘tkazgich moddalarga solishtirma qarshiligi jihatidan elektrtokini yaxshi o'tkazuvchi o‘tkazgichlarbilan elektrtokini amalda o‘tkazmaydigan i/olyatorlar (dielektriklar) oralig‘ini egallaydigan moddalar kiradi. yarimo‘tkazgichlarga...

This file contains 12 pages in DOC format (300.5 KB). To download "yarim o‘tkazgichlar fizikasi asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: yarim o‘tkazgichlar fizikasi as… DOC 12 pages Free download Telegram