ekotizim xizmatlarining holati

DOCX 15 pages 253.7 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 253.7 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

ekotizimlarning faoliyati mavzu: ekotizim xizmatlarining holati reja: 1. umumiy tushunchalar 2. ekotizimni tashkil topishi 3. ekotizimning vaqt va bo’shliqdagi chegarasi 4. ekotizimning mintaqaviyligi (zonalari) 5. mintaqaviylikning vaqtinchalik jihatlari umumiy tushunchalar. yuqorida qayd etilganidek, barcha tabiiy xududlarni tizim sifatida qarash mumkin. l.fon bertalanfi bo’yicha (1969) tizim – bu o’zaro harakatdagi elementlar majmuasidir. tizimdagi elementlarning o’zaro harakati uning faoliyatidan dalolat beradi. tabiiy tizimlar ierarxik tuzilishga ega, ya‘ni har bir tizim bir necha tashkiliy sathlardan iborat bo’lib, pastdan yuqoriga qarab murrakkablashib boradi. agar daraxtni mustaqil tizim deb qarasak, uning to’qimasi eng qo’yi sathi xisoblanadi, keyingi sathi esa daraxtning bargi, shoxidir,eng yukori satxi –daraxtning o’zidir. biosfera ancha murakkab va yuksak darajada tashkil etilgan tizim bo’lib hisoblanadi. a.m.ivlyov (1986) bo’yicha tizimni faoliyati bu tashqi muhit ta‘siriga javoban, tizimda paydo bo’ladigan reaktsiyalar yig’indisi bo’lib, tizimni ichki xususiyatlari o’zgarishiga uni o’zining rivojlanishi olib keladi. bizningcha, a.m.ivlev qarashlarida ko’p chalkashliklar bor. birinchidan, tizim mavjudligi va faoliyatini olsak, ekotizim …

2 / 15

tashqi ta‘sir ekotizimni qo’zg’atuvchi yagona sabab emas. ekotizimni tashkil topishi. har qanday tizimga nisbatan ko’pchilik va umumiylik tushunchalari mavjud. ko’pchilik – matematik mantiqdagi keng hajmdagi tushunchadir. ko’pchilikni boshqa tushunchalar orqali aniqlanadi. n.i. kondakov bo’yicha ko’pchilik - bu ularni hammasi uchun tavsifli xususiyatga ega bo’lgan yig’indi, ba‘zi hududlarning qo’shilishi. o’z navbatida umumiylik deganda, bir xil belgilariga qarab birlashtirilgan xududlar yig’indisi tushuniladi. masalan: qazilma organizmlar yig’indisi namunasi, zararkunandalar kollektsiyasi va boshq. umumiylik va ko’pchilikdan farqliroq tizim, umumiy xususiyatlarga yoki belgilarga ega bo’lgan qandaydir elementlar majmuasini bildirmaydi. elementlarning o’zaro bog’liqligi (har bir element hech bo’lmaganda bitta element bilan) muhim va ular bir butunlikni tashkil etadi. murakkab tizimlarda esa ular o’zaro bog’langan sathlarga bo’lingan. umumiy holda tizimlarni tashkil topishi deganda, uning elementlar tarkibi (komponentlari), tuzilishi (uning elementlari va satxlari o’rtasidagi munosabatlar yig’indisi), boshqaruv tizimi tuzilishi bilan mos holdagi faoliyati tushuniladi (masalan, organizmning asab markazi, ekotizimlarda konsumentlar va boshq.) ekotizim tashkil topishining muhim farqli xususiyati, …

3 / 15

kiritdi. uning fikricha bunday sathlar ikkita: atom-molekulyar va planetar. shulardan birinchisi –kristalli va qisman tog’ jinslarini, ikkinchisi – planetamizning mavjudligini bildiradi. ekologiyada moddalar tashkil topishining asosiy sathlari biogeotsenoz va biosfera bo’lishi mumkin. tarkibiy ierarxiyada uni joyi quyidagi sxemada keltirilgan (6.1 sxema). materiyaning tarkibiy tuzilishida ekotizimlarning holati ekotizimning vaqt va bushliqdagi chegarasi. har qanday ekotizim ma‘lum bo’shliq va vaqt oralig’ida mavjud bo’ladi, ya‘ni vaqt va bo’shliqda o’zini boshlanishi va tugashiga ega bo’ladi. yuqorida (i-bobda) qayd etilganidek, ekotizimlar o’lchamsizdir. ularning chegarasi ma‘lum belgilariga nisbatan o’tkaziladi. masalan sabzavot jo’yagi va gullar to’dasiga rejada har qanday shakl berishimiz mumkin, bunga qarama-qarshi biogeotsenoz o’lchamli kattalik bo’lib, mavujd tabiiy chegaralarga ega. ekotizimlar chegarasi boshqa tabiiy ob‘ektlar singari gorizontal (maydon) va vertikal (balandlik) bo’yicha bo’ladi. ekologiyada bunga afsuski kam e‘tibor berilmoqda. geografiya, geologiyani xaritalash lozim bo’lganligi uchun bu chuqur o’rganilgan. n.l.beruchashviliga (1990) kura chegara turlari quyidagilarga bo’linadi: aniq, agar o’tish qatorining kengligi tabiiy-xududiy majmuaga nisbatan ancha kichik …

4 / 15

ma-xilliklarining ko’payish tendentsiyasi jamoalar chegarasida chetki effekt nomi bilan ma‘lum. ekoton turlar chegarasi nafaqat ekotizimlarni ajratadi, balki ularni o’ziga xos birlashtiradi. katta ierarxik sathlarni tashkil topishida bog’lovchi tugun bo’lib qatnashadi. o’rmoncho’lni o’rmon va cho’l ekotizimlar oralig’idagi global ekoton sifatida qarash mumkin. vertikal chegaralarni ajratish murakkabroq. masalan, ba‘zi mualliflar (a.r.reytyum, k.n.dyakonov va boshq.). geomajmualar yuqori chegarasining holatini, ularning toksonomik darajasi bilan to’g’ridan-to’g’ri bog’liq deb hisoblashadi. boshqa mualliflarning (masalan, a.g.isachenko) ko’rsatishicha, ko’pgina atmosfera hodisalari (bulutlilik, yoginlar va boshq.) qaysi balandlikda shakllanishiga bog’lik bo’lmagan holda, biogeotsenozda ham yuqori darajadagi toksonlarda ham teng ko’rsatkichda tavsiflanadi. n.l.beruchashvili bo’yicha biogeotsenozning yuqori chegarasi eng baland daraxtlar uchi bilan aniqlanadi. mualliflarning fikricha, bu biogeotsenoz, biotsenoz yig’indisi deb tushunilib, tashqi muhit qayta shakllanishi (o’zaro ta‘sir), ko’proq ( bu holda havo massasi) o’simlik qatlamlarida seziladi. quyi chegarani belgilashda umumiy tushuncha yo’q. m.a.glazovskiy quyi chegarani o’simliklar tizimi ildizlarining asosiy qismi joylashgan (99% ko’proq) quyi sathdan o’tkazishni tavsiya qiladi. boshqa mualliflar esa, …

5 / 15

idir. ikkita vaqtinchalik chegara oralig’i ekotizimlar mavjudligining uzunligi deb ataladi. ekotizimning paydo bo’lishi, uning faoliyatini davrimizgacha davom etishi zamonaviy ekotizimning yoshi bilan tavsiflanadi. ekotizimlarda o’zaro munosabat va jarayonlar fluktuatsiyasi uning vaqtinchalik tuzilishini tashkil qiladi ekotizimlar tuzilishining vaqtinchalik asosiy ko’rsatkichlari, uning tashkil etuvchi elementlari, ekologik omillar va jarayonlar hisoblanib, tebranishlar amplitudasi dinamikasi, inertligi va assinxronligidan iboratdir. takrorlanish bo’yicha barcha jarayon va hodisalarni yuqori, o’rta va quyi qismlarga bo’lish mumkin. yuqori, masalan kun davomida havo harorati va namligining o’zgarishini kiritish mumkin. o’rtacha chastotali tebranishlarga yil davomida fitomassaning o’zgarishini misol qilsa bo’ladi. past chastotali tebranishlar uzok vaqt bir yildan ko’proqqa (masalan, o’rmonlarda fitomassa o’zgarishi) cho’ziladi. qaralayotgan ekotizimni tavsiflochi ko’rchatkichlar – har xil tebranishlar aplitudasiga ega. alohida jarayon va hodisalarninng tebranishlar manbasi, tabiiy tanlanishiga bog’liq holda assinxron bo’lishi mumkin (masalan, quyosh radiatsiyasi va yer osti suvlari rejimi). ko’pincha ekotizimlarda, xususan ekotoplarda inertsiya samarasi kuzatiladi. masalan to’proqning chuqur qismlarida maksimal harorat kuzda va ba‘zan qishga …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ekotizim xizmatlarining holati"

ekotizimlarning faoliyati mavzu: ekotizim xizmatlarining holati reja: 1. umumiy tushunchalar 2. ekotizimni tashkil topishi 3. ekotizimning vaqt va bo’shliqdagi chegarasi 4. ekotizimning mintaqaviyligi (zonalari) 5. mintaqaviylikning vaqtinchalik jihatlari umumiy tushunchalar. yuqorida qayd etilganidek, barcha tabiiy xududlarni tizim sifatida qarash mumkin. l.fon bertalanfi bo’yicha (1969) tizim – bu o’zaro harakatdagi elementlar majmuasidir. tizimdagi elementlarning o’zaro harakati uning faoliyatidan dalolat beradi. tabiiy tizimlar ierarxik tuzilishga ega, ya‘ni har bir tizim bir necha tashkiliy sathlardan iborat bo’lib, pastdan yuqoriga qarab murrakkablashib boradi. agar daraxtni mustaqil tizim deb qarasak, uning to’qimasi eng qo’yi sathi xisoblanadi, keyingi sathi esa daraxtning bargi, s...

This file contains 15 pages in DOCX format (253.7 KB). To download "ekotizim xizmatlarining holati", click the Telegram button on the left.

Tags: ekotizim xizmatlarining holati DOCX 15 pages Free download Telegram