mantiqning tafakkur tarixidagi ahamiyati

DOCX 18 pages 28.6 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 28.6 KB

File type DOCX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

mantiqning tafakkur tarixidagi ahamiyati reja: 1. mantiqning tafakkur tarixida tutgan o‘rni va ahamiyati 2. mantiq ilmining qadimgi davrlardagi manbalari va ilk rivojlanish jarayoni 3. arastu (aristotel) mantiqiy tafakkur asoschisi sifatida xulosa foydalanilgan adabiyotlar mantiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadqiq etish yo‘nalishlari.«mantiq» arabcha so’z bo’lib, ma'nosi boyicha «logika» so’ziga muvofiq keladi. «logika» atamasi esa, grekcha «logos» so’zidan kelib chiqqan bo’lib, «fikr», «so’z», «aql», «qonuniyat» kabi ma'nolarga ega. uning ko’pma'noligi turli xil narsalarni ifoda qilishida o’z aksini topadi. xususan, mantiq so’zi, birinchidan, ob'ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob'ektiv mantiq», «narsalar mantig’i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo’lish shakllari va taraqqiyotini, shu jumladan, fikrlar o’rtasidagi aloqadorlikni xarakterlaydigan qonun-qoidalar yig’indisini (masalan «sub'ektiv mantiq» iborasida), va nihoyat, uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o’rganuvchi fanni ifoda etishda ishlatiladi. mantiq fanining qadimgi davrda shakllanishi.mantiq o’zining shakllanish va rivojlanishi tarixiga ega. mantiqqa oid dastlabki fikrlar qadimgi sharq mamlakatlarida, xususan, hindiston, xitoyda vujudga keldi. qadimgi mantiq falsafa tarkibida bo’lgan, …

2 / 18

ni “ma'lum bilimlardan noma'lum bilimlarni aniqlovchi”, “chin fikrni xato fikrdan ajratuvchi” fan sifatida ta'riflaydi. shuningdek, “tafakkur va fikrlash aynan bir narsa bo’lib, har ikkisi ham moddiyotdan ayridir. logikaning predmeti – aql bilan payqaladigan umumiylikdir. lekin umumiylik faqat hissiy idrok etiladigan ayrimlikda mavjud bo’lib, u orqali mantiqiy bilish mumkin” degan qarashlarni uchratamiz. aristoteldan so’ng mantiq, asosan, stoiklar maktabi vakillaridan epikur, stoiklar ta'limotlarida rivojlantirilgan. stoiklar mantiqning maqsadi inson aqlini xatolardan asrash va haqiatga erishishdir, deb bilishgan. keyinchalik yaqin va o’rta sharq mamlakatlarida ham mantiq ilmi shakllandi. o’rta osiyoda ham falsafa va mantiq mustaqil fan sifatida taraqqiy etdi. bunda forobiy, ibn sino, beruniy, umar xayyom, alisher navoiy, bedil kabi buyuk mutafakkirlar xizmati katta bo’ldi. forobiy o’zining “mantiqqa kirish”, “ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi” asralarida mantiq masalariga ilmiy bilish metodlari deb qaragan. forobiy fikricha mantiq insonlarni bilish jarayonidagi turli xato va adashishlardan saqlaydi. forobiy tushuncha, hukm, va ularning turlari, xulosa chiqarish, sillogizm va uning …

3 / 18

o’rganildi yangi davrga kelib r.dekart, f.bekon, t.gobbs, v.leybnits va b. mantiq ilmi turli yo’nalishlarining yaratilishiga asos soldilar. xviii-xix asrlar falsafiy fikrida i.kant va v.f.gegel yaratgan mantiqiy tizimlar muhim o’rin tutadi. gegel fikricha, falsafa mantiq shaklida mavjud, uning o’rganish ob'ektini tafakkur tashkil etadi. mantiqning asosiy vazifasi haqiqatni aniqlash, unga erishish yo’llarini o’rganishdir. xx asrlarda noan'anaviy mantiqning turli yo’nalishlari, xususan, ko’p qiymatli mantiqiy sistemalar (y.lukasevich, geyting, reyxenbaxning uch qiymatli mantiqiy sistemalari, postning p-qiymatli mantiqiy sistemasi va sh.k.), konstruktiv mantiqlar (a.n.kolmogorov, a.a.markov variantlari) va modal mantiq kabi nazariyalar vujudga keldi va rivojlantirildi. o’zbekistonda mantiq masalalari bilan dastlab m.m.xayrullaev, e.y.yusupov, v.qobilov shug’ullangan. keyinchalik, i.raximov, m.sharipov, o.imomxo’jaeva, d.fayzixo’jaeva va b. mantiqqa oid ilmiy izlanishlar olib borishdi. xullas mantiq fani barcha davrlarda ham fikrning chin yoki xatoligini aniqlashda, xulosa chiqarishda muhim ahamiyat kasb etadi. mantiq ilmining o’rganish ob'ektini tafakkur tashkil etadi. «tafakkur» arabcha so’z bo’lib, o’zbek tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» so’zlarining sinonimi sifatida qo’llaniladi. tafakkur bilishning …

4 / 18

ilishi lozim bo’lgan predmetlar doirasi, tadqiqot yo’nalishi, shakllari va metodlarini belgilab beradi. bilish murakkab, ziddiyatli, turli xil darajalarda va shakllarda amalga oshadigan jarayondir. uning dastlabki bosqichini hissiy bilish - insonning sezgi organlari yordamida bilish tashkil etadi. bu bosqichda predmet va hodisalarning tashqi xususiyatlari va munosabatlari, ya'ni ularning tashqi tomonida bevosita namoyon bo’ladigan va shuning uchun ham inson bevosita seza oladigan belgilari haqida ma'lumotlar olinadi. hissiy bilish 3 ta shaklda: sezgi, idrok va tasavvur shaklida amalga oshadi. sezgi predmetning birorta tashqi xususiyatini (masalan, rangini, shaklini, ta'mini) aks ettiruvchi yaqqol obrazdir. idrok predmetning yaxlit yaqqol obrazi bo’lib, u mazkur predmet haqidagi turli xil sezgilarni sintez qilish natijasida hosil bo’ladi. alohida olingan sezgilardan farqli o’laroq, idrok berilgan predmetni boshqa predmetlardan (masalan olmani behidan, nokdan va shu kabilardan) farq qilish imkonini beradi. tasavvur esa avval idrok etilgan predmetning obrazini ma'lum bir signallar (berilgan predmet bilan ma'lum bir umumiylikka ega bo’lgan) ta'sirida miyada qayta hosil …

5 / 18

radi. uchinchidan, hissiy obraz predmetning yaqqol obrazidan iborat. to’rtinchidan, hissiy bilish, konkret individlar tomonidan amalga oshirilganligi uchun ham, har bir alohida holda konkret insonning sezish qobiliyati bilan bog’liq tarzda o’ziga xos xususiyatga ega bo’ladi. beshinchidan, hissiy bilish bilishining dastlabki va zaruriy bosqichi hisoblanadi. usiz bilish mavjud bo’la olmaydi. chunki inson tashqi olam bilan o’zining sezgi organlari orqali bog’langan. bilishning keyingi bosqichi, boshqa barcha shakllari sezgilarimiz bergan ma'lumotlarga tayanadi. bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, hissiy bilish tafakkur bilan uzviy bog’liq. xususan, nazariy bilimlarning chinligi oxir-oqibatda empirik talqin qilish yo’li bilan, ya'ni tajribada bunday bilimlarning ob'ektini qayd etish orqali asoslanadi. o’z navbatida, hissiy bilish, umuman olganda, aql tomonidan boshqarilib turadi, bilish oldida turgan vazifalarni bajarishga yo’naltiriladi, ijodiy fantaziya elementlari bilan boyitiladi. masalan, guvohlarning bergan ko’rsatmalari asosida jinoyatchining portreti yaratiladi, yaqqol his qilinadi va qidiriladi. lekin, shunga qaramasdan hissiy bilish o’z imkoniyatlari, chegarasiga ega. u bizga alohida olingan predmetlar (yoki predmetlar to’plami), ularning …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiqning tafakkur tarixidagi ahamiyati"

mantiqning tafakkur tarixidagi ahamiyati reja: 1. mantiqning tafakkur tarixida tutgan o‘rni va ahamiyati 2. mantiq ilmining qadimgi davrlardagi manbalari va ilk rivojlanish jarayoni 3. arastu (aristotel) mantiqiy tafakkur asoschisi sifatida xulosa foydalanilgan adabiyotlar mantiq ilmining asosiy masalalari va ularni tadqiq etish yo‘nalishlari.«mantiq» arabcha so’z bo’lib, ma'nosi boyicha «logika» so’ziga muvofiq keladi. «logika» atamasi esa, grekcha «logos» so’zidan kelib chiqqan bo’lib, «fikr», «so’z», «aql», «qonuniyat» kabi ma'nolarga ega. uning ko’pma'noligi turli xil narsalarni ifoda qilishida o’z aksini topadi. xususan, mantiq so’zi, birinchidan, ob'ektiv olam qonuniyatlarini (masalan, «ob'ektiv mantiq», «narsalar mantig’i» kabi iboralarda), ikkinchidan, tafakkurning mavjud bo’lish s...

This file contains 18 pages in DOCX format (28.6 KB). To download "mantiqning tafakkur tarixidagi ahamiyati", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiqning tafakkur tarixidagi … DOCX 18 pages Free download Telegram