tabiatda kimyoviy elementlarning tarqalishi va migratsiyasi

DOCX 5 pages 19.2 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 19.2 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

tabiatda kimyoviy elementlarning tarqalishi va migratsiyasi litosfera: yer qobig‘idagi eng ko‘p uchraydigan element – kislorod bo‘lib, u massaga nisbatan ~46.1% ni tashkil etadien.wikipedia.org. kremniy va alyuminiy ham keng tarqalgan (mutanosib ravishda ~28% va ~8% uchun)en.wikipedia.org. shuningdek, yer qobig‘idagi ko‘plab metall elementlari “litofil” xususiyatga ega bo‘lib, ular na, k, si, al, ti, mg, ca kabi oksid va silikat birikmalarni hosil qiladilaren.wikipedia.org. masalan, na, k, si, al minerallar shaklida silikat qatlami tarkibida jamlangan (goldshmidt klassifikatsiyasiga ko‘ra litofil guruh)en.wikipedia.org. bundan tashqari, yadroni hosil qiluvchi temir (siderofil elementlar) yer ichiga chuqurroq joylashgan. gidrosfera: dunyo okeani va boshqa suv omborlarida suvning tarkibi dengiz suviga o‘xshash. gidrosferadagi suvning kimyoviy tarkibida eng muhim elementlar – kislorod (~85.8%), vodorod (~10.8%), xlor va natriy (~2.95%) hisoblanadiuz.wikipedia.org. ya’ni, suv (h₂o) ham kislorod hamda vodoroddan tashkil topgan va unga xlorid-tuzlar erigan holda suv omboridagi eng ko‘p uchraydigan turkumni hosil qiladi. gidrosfera suvlari uzluksiz aylanish (suv aylanishi) jarayonida atmosfera, litosfera va biosfera …

2 / 5

nik (karbonat birikmalar) va suv (h, o) tushumidan tashkil topadi. misol uchun, insonga o‘xshash tirik organizmlarda suv (~70%) va uglerod birikmalarida kislorod, vodorod, uglerod asosiy o‘rin tutadi, boshqalar esa minerallar va hujayra molekulalari tarkibida uchraydiuz.wikipedia.org. shu bilan birga, tirik jonzotlar tuproq va suv orqali metal elementlarni (misol uchun, k, na, ca, mg, fe, s) o‘zlashtiradi, bu esa ulardan oziq-ovqat vositasida keyingi geokimyoviy aylanishga olib keladi. elementlarning uchrash shakllari · eritilgan (suyuq) holat: elementlar suv, magmatik yoki gidrotermal eritmalarda erigan holda uchraydi. masalan, daryolar va okean suvida na⁺, cl⁻ kabi ionlar, tog‘ jinslarida eritilgan mineral shlamlarda turli metall ionlari mavjud. · bog‘langan (minerallarda) holat: ko‘pchilik elementlar tabiiy sharoitda minerallar tarkibida kimyoviy birikma sifatida, kristall holatda uchraydi. masalan, temir temir oksid (magnetit), kremniy qumtosh (kvarts) ichida, natriy natriy xlorid (seyalit) va boshqalarda oʻzlashtirilgan. · adsorbsiyalangan holat: elementlar tuproq va tosh ustida yoki organik moddalar yuzasida fizik-kimyoviy tortishish natijasida adsorbsiya qatlami hosil qilib …

3 / 5

a ekzogen jarayonlarda migratsiya endogen jarayonlar: yer qobig‘ining ichki qatlamlarida sodir bo‘ladigan (magmatik, metamorfik) jarayonlar elementlarni chuqur qatlamlardan yuqoriga olib chiqadi. magma yoki lava harorati yuqori bo‘lgan sharoitda silikatlardan iborat eritma eriydi va qotishda fe, mg, ca, cr, ti hamda platinum guruhi elementlari birinchi kristallanadiuz.wikipedia.org. keyinchalik magma soviganda yana si, al asosli jinslar, magnetit, xromit kabi rudali minerallar hosil bo‘lib, elementlar turli minerallar orasida taqsimlanadiuz.wikipedia.org. bunday suvli yoki erigan moddalar qatlami bilan bog‘liq jarayonlar (masalan, gidrotermal konlar shakllanishi) tarkibidagi elementlarni konsentratsiyalaydi va ularning yer sirtiga ko‘tarilishiga yordam beradi. ekzogen jarayonlar: tashqi (yer yuzasidagi) jarayonlarda, xususan atmosferadan oksidlovchi mexanizmlarda va suv ta’sirida, tog‘ jinslari gidrokimyoviy erishi (nutritsiya, gidratatsiya, karbonatlanish va b.) sodir bo‘ladi. bu jarayonlar natijasida minerallar parchalanib, undagi elementlar suv va tuproqga o‘tadiuz.wikipedia.org. ekzogen geokimyoviy shakllanmalarning bir qismi – galogenez (tuz to‘planishi) jarayonlari bo‘lib, u k, na, mg, xlor elementlarining konsentratsiyasini oshiradi; biogenez jarayonlari esa ayniqsa uglerod, azot, fosfor, yod, …

4 / 5

vchanlik, ph (gidrogen ionining kontsentratsiyasi), oksidlanish-reduksiya potentsiali, metal ionlarining kompleks tuzlar hosil qilish qobiliyati va adsorbsiyalash kabi faktorlar mavjud. bu faktorlar elementning suvda erish darajasi, muddatliligi va to‘planish holatini belgilaydiacademia.edu. – biologik omillar: o‘simlik va mikroorganizmlar elementlarni o‘zlashtirishi yoki eritasida redoks-reaksiyalarni rag‘batlantirishi mumkin. masalan, mikroblar temir va oltingugurtli birikmalarni parchalangach, elementlar eritma holatiga o‘tishi yoki precipitatsiyasi yuz beradiacademia.edu. shu omillar birgalikda geografik sharoit va geokimyoviy kontekstga qarab elementlar migratsiya intensivligi va yo‘lini belgilaydi. elementlar migratsiyasi shakllari elementlar yer yuzasida ko‘chishida bir necha shakl mavjud: – ionlar shaklida: elementlar suv eritmasida ion holida (na⁺, ca²⁺, fe²⁺/fe³⁺ kabi) harakatlanadi. bu ularning suvda eruvchanligini ta’minlaydi va uzoq masofaga ko‘chishi mumkin. – kompleks birikmalar: elementlar organik yoki mineral ligantlar bilan bog‘lanib (masalan, metal gidroksid yoki karboksilat komplekslari) ham ko‘chishi mumkin. bunday komplekslar hosil bo‘lishi elementlarning eritmalarda sho‘rlanishiga yoki turg‘un holatda saqlanishiga ta’sir qiladiacademia.edu. – kolloid holat: ko‘pchilik metal oksidlari yoki organik moddalar bilan birikib …

5 / 5

arqalgan kimyoviy element qaysi? a) kislorod (o) b) vodorod (h) c) xlor (cl) d) natriy (na) 3. atmosferada qaysi gaz eng asosiy (eng ko‘p ulush)? a) kislorod (o₂) b) argon (ar) c) karbonat angidrid (co₂) d) azot (n₂) 4. quyidagi elementlardan qaysi biri biogen elementga mansub emas? a) kislorod (o) b) uglerod (c) c) oltingugurt (s) d) oltin (au) 5. qaysi jarayon ekzogen (yer yuzasidagi) geokimyoviy jarayon hisoblanadi? a) vulkanik lava oqimi b) magma kristallanib qotishi c) tog‘ jinslarining eroziyasi (parchalanishi) d) metamorfik qayta joylashish (metamorfoz) 6. element migratsiyasiga kimyoviy omillar qatorida quyidagilardan qaysi biri kiradi? a) suv oqimi tezligi b) erituvchanlik (ph) c) tuproq haroratining o‘zgarishi d) shamol bosimi 7. quyidagilardan qaysi biri elementlar migratsiya shakliga misol emas? a) suyuqlikdagi erigan ionlar b) kimyoviy komplekslar c) kristall (qattiq) holatlar d) kolloid zarrachalar javob kaliti: 1–b; 2–a; 3–d; 4–d; 5–c; 6–b; 7–c.

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tabiatda kimyoviy elementlarning tarqalishi va migratsiyasi"

tabiatda kimyoviy elementlarning tarqalishi va migratsiyasi litosfera: yer qobig‘idagi eng ko‘p uchraydigan element – kislorod bo‘lib, u massaga nisbatan ~46.1% ni tashkil etadien.wikipedia.org. kremniy va alyuminiy ham keng tarqalgan (mutanosib ravishda ~28% va ~8% uchun)en.wikipedia.org. shuningdek, yer qobig‘idagi ko‘plab metall elementlari “litofil” xususiyatga ega bo‘lib, ular na, k, si, al, ti, mg, ca kabi oksid va silikat birikmalarni hosil qiladilaren.wikipedia.org. masalan, na, k, si, al minerallar shaklida silikat qatlami tarkibida jamlangan (goldshmidt klassifikatsiyasiga ko‘ra litofil guruh)en.wikipedia.org. bundan tashqari, yadroni hosil qiluvchi temir (siderofil elementlar) yer ichiga chuqurroq joylashgan. gidrosfera: dunyo okeani va boshqa suv omborlarida suvning tarkibi den...

This file contains 5 pages in DOCX format (19.2 KB). To download "tabiatda kimyoviy elementlarning tarqalishi va migratsiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: tabiatda kimyoviy elementlarnin… DOCX 5 pages Free download Telegram