atmosferaning vertikal tuzilishi

DOCX 6 pages 22.9 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.9 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

atmosferaning vertikal tuzilishi atmosfera – yerni qoplab turgan gazlar qatlami bo‘lib, u bir necha asosiy qatlamga ajratiladi. har bir qatlam balandligi, harorat o‘zgarishi, gaz tarkibi va tabiiy hodisalari bilan farqlanadi. quyida atmosferaning beshta asosiy qatlami – troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera va ekzosfera haqida ma’lumot beriladi. har bir qavat havo haroratining va bosimining vertikal taqsimlanishi bo‘yicha alohida xususiyatga egauz.wikipedia.orguz.wikipedia.org. troposfera troposfera yer sirtidan boshlanib, taxminan 8–18 km gacha cho‘ziladi. u qutb zonalarida ~10–11 km, tropiklarda esa ~14–17 km gacha balandlikda tugaydiuz.wikipedia.org. troposfera havo massasining ~80% va suv bug‘larining ~90% ini o‘z ichiga oladiorbita.uz. bu qatlamda harorat balandlik ortishi bilan pasayadi: har 100 m ga chiqqanda o‘rtacha 0,6°c ga tushadiuz.wikipedia.org. tropopauzada (troposferaning eng yuqori chegarasi) harorat o‘rtacha –55…–70°c atrofida bo‘ladiuz.wikipedia.org. troposfera asosan azot (78%), kislorod (21%) va argon (0,93%) gazlaridan iboratuz.wikipedia.org, shuningdek unda o‘rtacha 1% suv bug‘i mavjud. · balandlik: yer sirtidan ~0–10/15 km (qutbda 10–11 km, tropiklarda 14–17 km)uz.wikipedia.org. · temperatura: …

2 / 6

amlari bo‘ylab haroratning umumiy taqsimotini ko‘rsatadi. troposferada harorat tez pasayadi (ko‘k chiziq), stratosferada (qizil chiziq) esa ozon qatlamining ta’siri ostida ko‘tariladi. mezosferada harorat yana pasayib, termosferada esa kuchli oshadiorbita.uz. stratosfera stratosfera troposferadan yuqorida, taxminan 11–50 km oralig‘ida joylashadiuz.wikipedia.org. uning pastki qismida (11–20 km) harorat deyarli o‘zgarmaydi yoki ozgina oshadi; yuqori qismida esa yanada ko‘tarilib, 50–60 km balandlikda ≈+15°c (290 k) darajasiga yetadiuz.wikipedia.org. stratosferada asosiy gazlar ham azot va kislorod bo‘lib, u yerda ozon (o₃) qatlami saqlanadi. ozon qatlamiga ultrabinafsha nurlarni yutish vazifasi yuklangan; shu sababli bu qatlam hayot uchun juda muhim hisoblanadiuz.wikipedia.org. stratosferada harorat inversiyasi (ortishi) kuzatiladi, bu esa troposferadagi konvektiv bulut shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. · balandlik: 11–50 km (tropopauzadan stratopauzaga)uz.wikipedia.org. · temperatura: pastki qatlamda taxminan −57°c atrofida; yuqori qatlamga qarab +15°c gacha oshadiuz.wikipedia.org. · gaz tarkibi: azot va kislorod asosiy gazlar; yuqori qatlamlarida yuqori konsentratsiyadagi ozon (o₃) mavjuduz.wikipedia.org. · xususiyat: harorat ko‘tarilishi (inversiya) tufayli qatlam nisbatan barqaror; stratosfera asosan …

3 / 6

nurlar ta’siri ostida molekulalar ionlashadi. mezosferada kumushsimon bulutlar (noctilucent clouds) paydo bo‘ladi va ko‘pchilik meteorlar shu yerda yonib ketadiuz.wikipedia.org. shuningdek, bu qatlam yuqori balandlikda samolyotlar uchishi uchun juda noxush bo‘lib, ob-havo hodisalari kam uchraydi. · balandlik: 50–90 km (stratopauzadan mezopauzaga)uz.wikipedia.org. · temperatura: yuqoriga o‘tkazilar ekan, harorat pasayishni davom ettirib, mezopauzada (80–90 km) ≈−90°c bo‘ladiuz.wikipedia.org. · gaz tarkibi: asosiy tarkib – azot va kislorod (molekulalar aralashmasi)uz.wikipedia.org. ultrabinafsha nurlar havoni ionlashtiradi. · tabiat hodisalari: meteorlar asosan mezosferada yonib-nishlab ketadi. yozda yuqori qatlamlarda tunda paydo bo‘ladigan kumushsimon bulutlar ko‘zga tashlanadiuz.wikipedia.org. odatda shamol tezligi katta emas, ob-havo barqarordir. termosfera termosfera mezosferadan yuqori, taxminan 90 km balandlikdan boshlab yuzlab kilometrgacha cho‘ziladiuz.wikipedia.orgorbita.uz. bu qatlam juda siyrak bo‘lib, gazlarning asosiy qismi atom holatiga o‘tadi (kislorod va azot atomlari)uz.wikipedia.org. termosferada harorat keskin oshadi: 200–300 km balandlikda harorat sezilarli ko‘tarilib, 800–1000 kmda taxminan 1000 k (≈730°c) ga yetadiorbita.uz. yuqori qatlamdagi quyoshning ultrabinafsha va rentgen nurlari ta’siri bilan havo molekulalari …

4 / 6

di, radioto‘lqinlar uzatiladi. sun’iy yo‘ldoshlar va stansiyalar bu qatlamda orbitada harakat qiladi. ekzosfera ekzosfera – atmosferaning eng yuqori, siyrak qatlami bo‘lib, termosferadan yuqorida boshlanadi. uning pastki chegarasi taxminan 500–800 km atrofida joylashadi; yuqoriga qarab asta-sekin kosmik bo‘shliqqa o‘tib ketadiorbita.uz. ekzosferada gaz zichligi nihoyatda past, asosiy tarkib – atom holidagi vodorod, geliy va ba’zi kislorod, azot atomlariorbita.uz. qatlamsiz atmosfera holatida ayrim atomlar yer tortish kuchidan qochib, koinotga uchib ketishi mumkin (bu jarayon dissipatsiya deb ataladi)orbita.uz. ekzosfera «to‘liq» havo qatlamidan ko‘ra kosmik bo‘shliq bilan izolyatsiyalangan bo‘lib, unda aviatsiya yoki meteorologik ob-havo hodisalari bo‘lmaydi, faqat sun’iy obyektlar uchib yuradi. · balandlik: 500–800 km dan yuqori (ba’zi manbalarga ko‘ra minglab kilometrgacha)orbita.uz. · temperatura: havo nihoyatda siyrakligi tufayli harorat tushunchasi mantiqsiz, biroq nurlanish ta’sirida ~1000 k bo‘lishi aytiladiorbita.uz. · gaz tarkibi: asosiy gazlar atom holatidagi vodorod, geliy hamda ayrim kislorod va azot atomlariorbita.uz. · tabiat hodisalari: qatlamsiz bo‘lib, yer atmosferasining tarqalishi (dissipatsiya) boshlanadi. bu qatlamdan …

5 / 6

riflanadiuz.wikipedia.org. inson faoliyati natijasida atmosferaga chiqadigan boshqa ifloslantiruvchi moddalar ham mavjud. energiya ishlab chiqarishda va transportda ishlatiladigan yoqilg‘ilardan oltingugurt dioksidi (so₂) va azot oksidlari (noₓ) chiqib, kislotali yomg‘ir va havo ifloslanishiga sabab bo‘ladiuz.wikipedia.org. ayniqsa xlorflorokarbonlar (cfc) stratosferaga ko‘tarilib, ozon qatlamini buzadiuz.wikipedia.org. ozon qatlami zaiflashganda ultrabinafsha nurlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri yerga yetib borishi ortadi, bu esa teri saratoni, ko‘z kasalliklari va o‘simliklarning zarar ko‘rishiga olib keladiuz.wikipedia.org. umuman olganda, inson ta’siri atmosferadagi issiqxona gazlari miqdorini oshirishi bilan yerning iqlimi isishiga sabab bo‘lmoqda. bu yer yuzasida muzliklarning erishi, dengiz sathining ko‘tarilishi, qurg‘oqchilik va kuchli to‘fonlar kabi ekstremal ob-havo hodisalarining ko‘payishiga olib keladiuza.uznamdu.uz. shu sababli bugungi kunda jahon hamjamiyati karbonat angidrid va boshqa issiqxona gazlarini kamaytirishga, ozon qatlamini muhofaza qilishga va atmosfura ifloslanishini kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ko‘rmoqda. · issiqxona gazlari (co₂, ch₄, n₂o va boshqalar): ularning atmosferaga chiqarilishi yer yuzasini isib ketishiga olib keladi (issiqqhona effekti)namdu.uzuza.uz. · emissiya manbalari: qazilma yoqilg‘i yoqish, sanoat, transport va qishloq …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "atmosferaning vertikal tuzilishi"

atmosferaning vertikal tuzilishi atmosfera – yerni qoplab turgan gazlar qatlami bo‘lib, u bir necha asosiy qatlamga ajratiladi. har bir qatlam balandligi, harorat o‘zgarishi, gaz tarkibi va tabiiy hodisalari bilan farqlanadi. quyida atmosferaning beshta asosiy qatlami – troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera va ekzosfera haqida ma’lumot beriladi. har bir qavat havo haroratining va bosimining vertikal taqsimlanishi bo‘yicha alohida xususiyatga egauz.wikipedia.orguz.wikipedia.org. troposfera troposfera yer sirtidan boshlanib, taxminan 8–18 km gacha cho‘ziladi. u qutb zonalarida ~10–11 km, tropiklarda esa ~14–17 km gacha balandlikda tugaydiuz.wikipedia.org. troposfera havo massasining ~80% va suv bug‘larining ~90% ini o‘z ichiga oladiorbita.uz. bu qatlamda harorat balandlik ortishi bi...

This file contains 6 pages in DOCX format (22.9 KB). To download "atmosferaning vertikal tuzilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: atmosferaning vertikal tuzilishi DOCX 6 pages Free download Telegram