ayiruv tizimi filogenezi va buzilishlari

DOCX 10 pages 211.7 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 211.7 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

ayiruv tizimi fiziologiyasi ayrish tizimi filogenezi va buzilishlari reja: 1. ayiruv organlarining umimiy tavsifi 2. buyraklar haqida ma’lumot 3. siydik hosil bo’lishi va siydik chiqarish kirish ajratish tizimi (ekskretor tizim) organizmdagi ortiqcha va zararli moddalarni, ayniqsa azotli almashinuv mahsulotlarini tashqariga chiqarish vazifasini bajaradi. tirik organizmlarda modda almashinuvi jarayonida hosil bo‘ladigan chiqindilarni organizmdan chiqarish hayot uchun nihoyatda muhimdir. ajratish tizimining filogenezi, ya’ni evolyutsion taraqqiyoti, turli organizmlarda bu tizimning qanday paydo bo‘lib, shakllanib, murakkablashganini o‘rganadi. eng sodda organizmlarda ajratish hujayra darajasida amalga oshgan bo‘lsa, murakkab tuzilgan hayvonlar va insonda bu vazifani maxsus organlar — buyraklar, siydik yo‘llari, teri va boshqa tuzilmalar bajaradi. inson ajratish tizimi uzoq evolyutsion yo‘lni bosib o‘tib, murakkab va samarali tuzilishga ega bo‘lgan. biroq, bu tizim ham bir qator buzilishlarga moyil bo‘lib, ular inson salomatligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. ayiruv organlarining umimiy tavsifi ayiruv (chiqaruv) organlarining ahamiyati: ayiruv (chiqaruv) organlariga buyraklar, ter bezlari, o’pka va ovqat hazm tizimi kiradi. …

2 / 10

i. chunki organizmda hosil bo’layotgan chiqindi moddalarning asosiy qismi ular orqali ajratiladi. jumladan, suv oqsil almashinuvidan hosil bo’lgan mahsulotlar -mochevina, siydik kislota, kreatinin, mineral moddalar va boshqa chiqindi moddalarning asosiy qismi buyraklar orqali siydik bilan birga chiqariladi. ayiruv organlari organizm uchun benihoya katta ahamiyatga ega. ularning faoliyati tufayli organizm zaharli moddalardan tozalanadi. organizm ichki muhitining nisbatan doimiyligini saqlab turishda ham chiqaruv organlari katta rol o’ynaydi. jumladan, qon, limfa, to'qima suyuqliklarining ion tarkibi, osmotik bosimining turg’unligini ta’minlashda ayiruv organlarining roli katta. ayiruv organlari, jumladan siydik chiqarish tizimi hayvonot olamining evolyutsion taraqqiyotida talaygina o’zgarishlarga uchrab, taraqqiy qilgan va mukammallashib borgan. bir hujayrali organizmlarda dastlabki chiqaruv organivakuola mavjud. ko’pchilik umurtqasiz ko’p hujayrali hayvonlarda chiqaruv organi vazifasini shoxlangan ingichka naychalar-nefriyadalar bajaradi. bu naychalarning uchlarida maxsus hujayralar bor. chiqindi moddalar ana shu hujayralarda ushlanib qoladi va naychalar orqali chiqarib yuboriladi. qo’yi darajada taraqqiy etgan umurtqali hayvonlarda chiqaruv organi vazifasini birlamchi buyrak, ya’ni bir uchi kengayib …

3 / 10

yiladigan qismini alohida-alohida, tashqariga chiqarib tikdi. oqibatda har ikkala buyrakdan siydik ajralishini alohida-alohida o’rganish imkoni tug’ildi. buyrakning tuzilishi haqida qisqacha ma’lumot. odam va hayvonlar buyragi juft organlar bo’lib, organizmning bel qismida joylashgan. har qaysi buyrak ikki qavat-po’stloq qavati va mag’iz qavatlardan tashkil topgan. po’stloq qavatini nefronlar tashkil qiladi. nefronlar dastlab, 1872-yilda shumlyanskiy tomonidan tasvirlab berilgan. ular buyrakning morfofunksional birligidir, chunki siydik hosil bo’lishining barcha jarayonlari nefronlarda bo’lib o’tadi. alohida chiqqan har bir nefron qo’sh devorli kichik kapsuladan boshlanadi, uning ichida kapillyarlar chigali bor va shun mal’pigi koptokchasi deb ataladi. qo’sh devorli kapsula (shumlyanskiy-boumen kapsulasi) devorlari orasidagi bo’shliqdan kanalcha boshlanadi. nefronning tuzilishini ifodalovchi sxema. a-nefron; b-boumen kapsulasi; b-boshlang’ich siydikni kapsuladan mikropipetka yordamida olish. 1- malpigi koptokchasi,2-egri bugri kanalcha ,3- yiguvchi naycha,4-genli qovuzlogi,5-qon olib keluvchi tomir,6-qon olib ketuvchi tomir,7- malpigi koptokchasining kapillyarlar turi,8kapsula bushligi,9-egri kanalchaning boshlanishi,10- kapsulaning tashqi pustlogi,11-shisha tayoqcha,12- kanalcha,13- pipetka,14-simob,15-koptokcha suyuqligi,16 –arteriolalar kanalcha kapsulaga yaqin joyda ikki-uch marta egilib buralgan, …

4 / 10

jomiga quyiladi. buyrakda bu nefronlardan tashqari yukstamamedullyar nefronlar ham bo’ladi. bular tasvirlangan nefronlardan bir muncha farq qiladi, chunki yukstamamedullyar nefronlarning koptokchalari po’stloq va mag’iz qavatlarning oralig’ida, genli qovuzlog’i esa buyrak jomi atrofida joylashgan. har xil turga mansub bo’lgan hayvonlarning buyragida nefronlarning miqdori turlichadir. jumladan, qoramollarning har ikkala buyragida 8mln.ga yaqin nefron bo’lib, ularning faol yuzasi 39, 2m2.ni, cho’chqalarda 1,4mln. nefron bo’lib, faol yuzasi 7, 2m2.ni, qo’ylarda esa 1mln. nefron bo’lib, faol yuzasi 3, 5m2.ni tashkil qiladi. buyrak qorin aortadan chiqib keladigan buyrak arteriyasidan qon oladi. buyrak arteriyasi arteriolalarga tarmoqlanib, har qaysi kapsulaga alohida tarmoqcha beradi. arteriola kapsulaga kirgach, yana tarmoqlanib kapillyarlarga bo’linadi, oqibatda kapillyarlar chigalini -malpigiy koptokchasini hosil qiladi. kapsuladan chiqayotgan arteriola unga kirayotgan arterioladan torroq. kapsuladan chiqqan arteriola, birinchi va ikkinchi tartibli burama kanalchalarda yana kapillyarlarga tarmoqlnib kanalchalarni o’rab oladi. so’ngra kapillyarlar venalarga aylanadi. mayda venalar o’zaro qo’shilib, buyrak venasini hosil qiladi. yukstamedullyar nefronlar kapsulaga kirayotgan arteriola yug’onligiga teng. …

5 / 10

idan oqayotgan qon plazmasida erigan moddalar shumlyanskiy-boumen kapsulasiga shimilib, filtrlanib o’tadi. kapillyarlar endoteliyasi (devori) va kapsula ichki devori tegishli tuzilishga ega bo’lganligi tufayli (teshikcha va yoriqchalarning juda kichikligi) plazma oqsillari filtrlanib o’tmasdan, balki faqat suv va plazmada erigan boshqa moddalar, jumladan, molekula og’irligi uncha katta bo’lmagan albuminlarning juda oz qismigina filtrlanib o’tishi mumkin. filtrlanish jarayoniga yordam beruvchi va unga bir muncha qarshilik qiluvchi omillar bor. koptokcha kapillyarlarida qon bosimi baland bo’lib, simob ustuni hisobi bo’yicha 90 mm.ni tashkil qiladi. kapillyarlarda qon bosimining baland bo’lishi filtratsiyaning amalga oshishiga katta ta’sir ko’rsatadi. plazma oqsillari hosil qilgan onkotik bosim esa filtratsiyaga qarshilik ko’rsatadi. ammo onkotik bosim juda past, u bor-yog’i 20-30mm. simob ustunidan oshmaydi. shu sababli oqsillarning bu kolloid bosimi odatda filtratsiyaga deyarli ta’sir ko’rsatmaydi. ammo ba’zi sabablarga ko’ra onkotik bosimning oshib ketishi fil’tratsiyaning bir muncha sekinlashishiga sabab bo’lishi mumkin. shunday qilib, filtratsiya oqibatida kapillyarlardan kapsula va kanalchaga ma’lum miqdorda suyuqlik shimilib o’tadi. …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ayiruv tizimi filogenezi va buzilishlari"

ayiruv tizimi fiziologiyasi ayrish tizimi filogenezi va buzilishlari reja: 1. ayiruv organlarining umimiy tavsifi 2. buyraklar haqida ma’lumot 3. siydik hosil bo’lishi va siydik chiqarish kirish ajratish tizimi (ekskretor tizim) organizmdagi ortiqcha va zararli moddalarni, ayniqsa azotli almashinuv mahsulotlarini tashqariga chiqarish vazifasini bajaradi. tirik organizmlarda modda almashinuvi jarayonida hosil bo‘ladigan chiqindilarni organizmdan chiqarish hayot uchun nihoyatda muhimdir. ajratish tizimining filogenezi, ya’ni evolyutsion taraqqiyoti, turli organizmlarda bu tizimning qanday paydo bo‘lib, shakllanib, murakkablashganini o‘rganadi. eng sodda organizmlarda ajratish hujayra darajasida amalga oshgan bo‘lsa, murakkab tuzilgan hayvonlar va insonda bu vazifani maxsus organlar — buyrakl...

This file contains 10 pages in DOCX format (211.7 KB). To download "ayiruv tizimi filogenezi va buzilishlari", click the Telegram button on the left.

Tags: ayiruv tizimi filogenezi va buz… DOCX 10 pages Free download Telegram