o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunuiyatlari

DOCX 12 pages 54.6 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 54.6 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunuiyatlari. falsafiy qonunlar, metod va kategoriyalar reja: 1. o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunlari 2. kategoriya tushunchasi 3. metod tushunchsi o`zaro aloqadorlik va rivojlanish kategoriyalari rivojlanish jaraeni ham ikki turda bo`ladi. birinchi turdagi rivojlanish bo`yicha, jismda har qanday sifatiy o`zgarish ro`y berishiga qaramasdan, uni tashkil etgan materiyaning sifatiy tuzilish darajasi o`zgarmasdan qolaveradi. masalan, notirik tabiatga mansub bo`lgan queshdagi ravojlanishni olib qaraylik. olimlarning taxminlariga ko`ra, hozir sirtida y ming, ichida esa bir necha mln. darajali haroratga ega bo`lgan quesh borib-borib soviydi va qizil gigantga aylanadi, ya`ni queshning markazidagi termoyadro energiyasi so`ngach, ichki zichligi pasayadi va markazdagi tortishish quvvati susayadi. oqibatda quesh shisha boshlaydi va er orbitasini ham o`z ichiga olgan ulkan qizil yulduz vujudga keladi, u asta-sekin sovib, qizil karlikka, so`ngra esa «qora karlikka», keyin bo`lsa neytron yulduzga aylanadi. bunday o`zgarishlar natijasida borliqning tashkiliy struktura darajasi o`zgarmaydi, ya`ni jonsiz tabiat shaklidagi darajasi saqlanadi. jonli tabiatning vujudga kelishi, o`simliklar …

2 / 12

rakatning yuqori shakllari tarkibidagi quyi shakllari uning yuqori shakllariga ham mansubdir, ammo harakatning yuqori shakli o`zidan quyi shakldagi harakatga mansub emasdir. harakat shakllarini turlash bo`yicha quiydagi tabiiy-ilmiy kontseptsiya ham diqqatga sazovordir. mazkur kontseptsiya bo`yicha harakat shakllari quyidagicha turlanadi: fizik harakat (elementar zarrachalar, maydon va atomlarning harakati), ximiyaviy harakat (atomlar va molekularning harakati) va bunda harakatning rivojlanishi ikki yo`nalishida ajraladi, 1) harakat rivojlanishning yuqori yo`nalishida biologik harakat shakllanadi~ 2) harakat rivojlanishining quyi yo`nalishida esa geologik harakat shakllanadi, biologik harakatning taraqqieti ijtimoiy harakatga olib boradi. ijtimoiy harakat bizga ma`lum bo`lgan harakat shakllari ichida eng murakkabi bo`lib, unda insonning ongli faoliyati, inson tafakkuri, ijtimoiy guruhlarning faoliyati, o`zaro munosabatlari, jamiyat miqesidagi ijtimoiy fikr birgalikda harakatga keladi. bu harakatni chiziqli, batartib harakatlar bilan mutlaqo taqqoslab bo`lmaydi. uning kelajagini bashorat qilish ham o`ta murakkabdir. borliqning asosiy yashash shakllariga fazo va vaqt kiradi. fazo narsalarning ko`lamini, hajmini, o`zaro joylashish tartibini, uzlukli eki uzluksizligini ifodalasa, vaqt hodisalarning ketma- …

3 / 12

va relyatsion endashishlar mavjud. substantsial kontseptsiya tarafdorlari fazoni narsalar joylashadigan idish, bo`shliq deb bilishadi. ularning fikricha, hamma narsa fazo ichiga joylashtirilgan. fazo o`ziga narsalarni sig`diruvchi substantsiya. hech narsasi yo`q, ya`ni narsalar solinmagan fazo ham bo`lishi mumkin, deyiladi. relyatsion kontseptsiya tarafdorlari esa, narsalar fazoviy o`lchamga ega, deyishadi. fazo va vaqtning xususiyatlari. fazo va vaqt borliq miqdoriy va sifatiy jihatlarni ifodalashiga qarab, metrik va topologik xususiyatlarga ega. fazo va vaqtning metrik xususiyatlari borliqning miqdoriy munosabatlarini aks ettirib, o`lchanadigan, ko`zga tashlanadigan va nisbiy tabiatli xususiyatlaridir. ularga ko`lam, bir jinslilik, izotroplik (anizotroplik) kabi xususiyatlar kiradi. fazo va vaqtning topologik xususiyatlari esa, borliqning tub sifatiy jihatlarini ifodalaydi. bunday xususiyatlarga uzuksizlik, bog`langanlik, o`lchamlilik, kompaktlik, tartiblanganlik singari xususiyatlar kiradi. vaqtning topologik xususiyatlariga orqaga qaytmaslik, bir o`lchamlilik kabi xususiyatlar qo`shiladi. fazo (vaqt) ning metrik o`zgarishlari borliq strukturasini jiddiy o`zgartira olmaydi, topologik o`zgarishlar esa borliqning sifatiy o`zgarishiga sababchi bo`ladi. masalan, bir bog`langan sistemaning ko`p bog`langan sistemaga o`tishi fazo topologiyasini …

4 / 12

qadimgi yunonistonda ham dialektika kategoriyalarining juftli xususiyati va ularning ziddiyatli munosabatlarini anglashga harakat qilingan. dialektika kategoriyalariga xos bo‘lgan qarama-qarshiliklar birligini tushuntirishga urinishlar jarayonida fikrlash va borliqning qarama-qarshiliklarini birlashtiruvchi yagona asosni topish yo‘lida izlanishlar olib borilgan. mazkur yondashuv natijasida dialektika kategoriyalari umumiy va fundamental xususiyat kasb etib borgan. dialektika kategoriyalarini tizimga solish va formal-mantiqiy fikrlashning umumiy qonunlarini ishlab chiqishga ilk urinish aristotel ijodi bilan bog‘liq. falsafa tarixida aristotel antik falsafani tizimga soluvchisi sifatida namoyon bo‘ladi. uning «organon» asari ishonchli, haqiqiy bilim olish vositasi sifatida qaralgan. («organon» - lot. orqanum - qurol, asbob, aristotel mantiqiy asarlarining umumiy nomi.) bu asarda aristotel, xususan, formal-mantiqiy qonunni ta'riflab, haqqoniy fikrlash ziddiyatsiz fikrlash demakdir deb ta'kidlagan. ammo «metafizika» asarida (lot. metaphisica – butun borliqning ilk asoslari haqidagi ta'limot) aristotel olamning umumiy asoslariga tavsif berishga harakat qiladi va falsafiy kategoriyalar materiya, shakl, sabab, zaruriyat kabilar haqida so‘z yuritadi, bu kategoriyalarga ularning ichki qarama-qarshiliklarini tushunishni nazarda tutuvchi ontologik …

5 / 12

arish uchun mo‘ljallangan fikrlash qonunlari bilan cheklanadi. dialektik mantiq ham fikrlash va bilish metodlariga qo‘yiladigan talablari bajarilishi lozimligini ko‘rsatadi, biroq ayni vaqtda u dialektik mantiq qonunlari nafaqat bizning tafakkurimizda, balki narsalarning o‘z tabiatida ham amal qiladi, degan fikrga asoslanadi. yangi davr (xvii asr)da kategoriyalarning tahlili. yangi davrda fan yanada rivojlanadi. uning bosh vazifasini olimlar tabiat qonunlarini aniqlashda ko‘radilar. insonning aqli tabiat hodisalarining o‘xshash o‘zaro ta'sirlarida muqarrar tarzda takrorlanuvchi barqaror aloqalar mavjudligini qadim zamonlardayoq payqagan edi. bunda muhim, takrorlanuvchi xossalar fan va falsafa kategoriyalarida qayd etiladi, ularning o‘rtasidagi takrorlanuvchi aloqalar esa tabiat qonunlari sifatida tushuniladi. fan va falsafa qonunlari muhim xossalariga ko‘ar o‘xshash, ikkinchi darajali xossalariga ko‘ra esa bir-biridan farq qiladigan tabiiy jarayonlar rang-barang variantlarining ideal invarianti hisoblanadi. yangi davr faylasuflarining asosiy e'tibori ilmiy bilish metodologiyasi muammolariga qaratiladi. bunda yuzaga keladigan eng katta qiyinchilik ziddiyatlar birligi anglab yetilmagan, empirizm va ratsionalizm dialogi esa empirizmning tantanasi bilan tugagan empirik va nazariy bilimning …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunuiyatlari"

o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunuiyatlari. falsafiy qonunlar, metod va kategoriyalar reja: 1. o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunlari 2. kategoriya tushunchasi 3. metod tushunchsi o`zaro aloqadorlik va rivojlanish kategoriyalari rivojlanish jaraeni ham ikki turda bo`ladi. birinchi turdagi rivojlanish bo`yicha, jismda har qanday sifatiy o`zgarish ro`y berishiga qaramasdan, uni tashkil etgan materiyaning sifatiy tuzilish darajasi o`zgarmasdan qolaveradi. masalan, notirik tabiatga mansub bo`lgan queshdagi ravojlanishni olib qaraylik. olimlarning taxminlariga ko`ra, hozir sirtida y ming, ichida esa bir necha mln. darajali haroratga ega bo`lgan quesh borib-borib soviydi va qizil gigantga aylanadi, ya`ni queshning markazidagi termoyadro energiyasi so`ngach, ichki zichligi pasayadi va ...

This file contains 12 pages in DOCX format (54.6 KB). To download "o`zaro aloqadorlik va rivojlanish qonunuiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: o`zaro aloqadorlik va rivojlani… DOCX 12 pages Free download Telegram