kattaliklar

DOC 29 pages 186.0 KB Free download

29 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 186.0 KB

File type DOC

Pages 29

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 29

xalqaro birliklar tizimidan tashqari boshqa mamlakatlarda qolaniladigan kattaliklarning turlari, ularga misollar reja. 1. kattaliklar. 2. kattalikning o‘lchamligi. kattaliklarning birliklari. xalqaro birliklar tizimi. 4. birliklarni va o‘lchamlarni belgilash va yozish qoidalari. xulosa foydalanilgan adabiyotlar tayanch so‘zlar: kattaliklar, o‘lchamlik, o‘lchash birligi, kattalikning asosiy birligi, hosilaviy birligi, si birliklar tizimi. 1. kattaliklar atrofimizdagi hayot uzluksiz tarzda kechadigan muayyan jarayonlar, voqealar, hodisalarga nihoyatda boy bo‘lib, ularni ko‘pini aksariyat hollarda sezmaymiz yoki e’tiborga olmaymiz. chetdan qaraganda ularning orasida bog‘liqlik yoki uzluksizlik bilinmasligi ham mumkin. ba’zilariga esa shunchalik ko‘nikib ketganmizki, aniq bir so‘z bilan ifodalash kerak bo‘lsa, biroz qiynalib turamizda, “...mana shu-da!” deb qo‘yamiz. butun suhbat barchamiz bilib-bilmaydigan, ko‘rib-ko‘rmaydigan va sezib-sezmaydigan kattaliklar haqida boradi. kattaliklarning ta’rifini keltirishdan oldin ularning mohiyatiga muqaddima keltirsak. yon-veringizga bir nazar tashlang, har xil buyumlarni, jonli va jonsiz predmetlarni ko‘rasiz. balki oldingizda do‘stlaringiz ham o‘tirishgandir (albatta dars tayyorlab!). garchi bu sanab o‘tilganlar bir-birlaridan tubdan farq qilsa ham hozir ko‘rishimiz kerak bo‘lgan xossalar …

2 / 29

sini, ya’ni misol tariqasida olingan obyektlarning yerga tortilishini ifodalaydigan xususiyatini oladigan bo‘lsak ham, mazmunan bir xillikni ko‘ramiz. bunda ham ular orasidagi tafovut ularning yerga tortilish kuchining katta yoki kichikligida, ya’ni qiymatidagina bo‘ladi. biz buni oddiygina qilib og‘irlik deb atab qo‘yamiz. bu kabi xususiyatlar talaygina bo‘lib, ularga kattalik nomi berilgan. kattaliklar juda ko‘p va turli-tuman, lekin ularning barchasi ham ikkitagina tavsif bilan tushuntiriladi. bu sifat va miqdor tavsiflari. sifat tavsifi olingan kattalikning mohiyatini, mazmunini ifodalaydigan tavsif hisoblanadi. gap masofa borasida ketganda muayyan olingan obyektning o‘lchamlarini, uzun-qisqaligini yoki baland-pastligini bildiruvchi xususiyatni tushunamiz, ya’ni ko‘z oldimizga keltiramiz. buni oddiygina bir tajribadan bilishimiz mumkin. bir daqiqaga boshqa ishlaringizni yig‘ishtirib, ko‘z oldingizga og‘irlik va temperatura nomli kattaliklarni keltiring... xo‘sh, ularning sifat tavsiflarini seza oldingizmi. bir narsaga ahamiyat bering-a, og‘irlik deganda qandaydir bir mavhum, og‘ir yoki yengil obyektni, aksariyat, tarozi toshlarini ko‘z oldiga keltirgansiz, temperatura to‘g‘risida gap borganda esa, issiq-sovuqlikni bildiruvchi bir narsani gavdalantirgansiz. aynan mana …

3 / 29

o‘lishini ifodalaydi. biz o‘rganayotgan metrologiya fani aynan mana shu kattaliklar, ularning birliklari, o‘lchash texnikasining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. “kattalik” atamasidan xossaning faqat miqdoriy tomonini ifodalash uchun foydalanish to‘g‘ri emas (masalan, “massa kattaligi”, “bosim kattaligi” deb yozish), chunki shu xossalarning o‘zi kattalik bo‘ladi. bunda “kattalik o‘lchami” degan atamani ishlatish to‘g‘ri hisoblanadi. masalan, ma’lum jismning uzunligi, massasi, elektr qarshiligi va hokazolar. har bir fizikaviy obyekt bir qancha obyektiv xossalar bilan tavsiflanishi mumkin. ilm-fan taraqqiyoti va rivojlanishi bilan bu xossalarni bilishga talab ortib bormoqda. hozirga kelib zamonaviy o‘lchash vositalari yordamida 70 dan ortiq kattalikni o‘lchash imkoniyati mavjud. bu ko‘rsatkich 2050 yillarga borib 200 dan ortib ketishi bashorat qilinmoqda. ko‘pincha kattalikning o‘rniga parametr, sifat ko‘rsatkichi, tavsif (xarakteristika) degan atamalarni ham qo‘llanishiga duch kelamiz, lekin bu atamalarning barchasi mohiyatan kattalikni ifodalaydi. muayyan guruhlardagi kattaliklarning orasida o‘zaro bog‘liqlik mavjud bo‘lib, uni fizikaviy bog‘lanish tenglamalari orqali ifodalash mumkin. masalan, vaqt birligidagi o‘tilgan masofa bo‘yicha tezlikni aniqlashimiz mumkin. …

4 / 29

aqda buyuk italiyalik olim galileo galiley “o‘lchash mumkin bo‘lganini o‘lchang, mumkin bo‘lmaganiga esa imkoniyat yarating” degan edi. kattaliklarning sifat tavsiflarini rasmiy tarzda ifodalashda o‘lchamlikdan foydalanamiz. kattalikning o‘lchamligi deb, shu kattalikning tizimdagi asosiy kattaliklar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadigan va proporsionallik koeffitsiyenti 1 ga teng bo‘lgan ifodaga aytiladi. kattaliklarning o‘lchamligini dimension - o‘lcham, o‘lchamlik ma’nosini bildiradigan (ingl.) so‘zga asoslangan holda dim simvoli bilan belgilanadi. odatda, asosiy kattaliklarning o‘lchamligi mos holdagi bosh harflar bilan belgilanadi, masalan, dim l = l; dim m = m; dim t = t. hosilaviy kattaliklarning o‘lchamligini aniqlashda quyidagi qoidalarga amal qilish lozim: tenglamaning o‘ng va chap tomonlarining o‘lchamligi mos kelmasligi mumkin emas, chunki, faqat bir xil xossalargina o‘zaro solishtirilishi mumkin. bundan xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, faqat bir xil o‘lchamlikka ega bo‘lgan kattaliklarnigina algebraik qo‘shishimiz mumkin. o‘lchamliklarning algebrasi ko‘payuvchandir, ya’ni faqatgina ko‘paytirish amalidan iboratdir. bir nechta kattaliklar ko‘paytmasining o‘lchamligi ularning o‘lchamliklarining ko‘paytmasiga teng, ya’ni: a, b, c, q kattaliklarining qiymatlari …

5 / 29

chamlikning daraja ko‘rsatkichi. har bir o‘lchamlikning daraja ko‘rsatkichi musbat yoki manfiy, butun yoki kasr songa yoxud nolga teng bo‘lishi mumkin. agar barcha daraja ko‘rsatkichlari nolga teng bo‘lsa, u holda bunday kattalikni o‘lchamsiz kattalik deyiladi. bu kattalik bir nomdagi kattaliklarning nisbati bilan aniqlanadigan nisbiy (masalan, dielektrik o‘tkazuvchanlik), logarifmik (masalan, elektr quvvati va kuchlanishining logarifmik nisbati) bo‘lishi mumkin. o‘lchamliklarning nazariyasi odatda hosil qilingan ifoda (formula)larni tezdan tekshirish uchun juda qo‘l keladi. ba’zan esa bu tekshiruv noma’lum bo‘lgan kattaliklarni topish imkonini beradi. kattaliklarning birliklari muayyan obyektni tavsiflovchi kattalik shu obyekt uchun xos bo‘lgan miqdor tavsifiga ega ekan, bu kabi obyektlar o‘zaro birgalikda ko‘rilayotganda faqat mana shu miqdor tavsiflariga ko‘ra tafovutlanadi. buning uchun esa solishtirilayotganda obyektlararo biror bir asos bo‘lishi lozim. bu asosga solishtirish birligi deyiladi. aynan mana shunday tavsiflash asoslariga kattalikning birligi deb nom berilgan. ko‘rilayotgan fizikaviy obyektning ihtiyoriy bir xossasining miqdor tavsifi bo‘lib uning o‘lchami xizmat qiladi. lekin “uzunlik o‘lchami”, “massa o‘lchami”, …

Want to read more?

Download all 29 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kattaliklar"

xalqaro birliklar tizimidan tashqari boshqa mamlakatlarda qolaniladigan kattaliklarning turlari, ularga misollar reja. 1. kattaliklar. 2. kattalikning o‘lchamligi. kattaliklarning birliklari. xalqaro birliklar tizimi. 4. birliklarni va o‘lchamlarni belgilash va yozish qoidalari. xulosa foydalanilgan adabiyotlar tayanch so‘zlar: kattaliklar, o‘lchamlik, o‘lchash birligi, kattalikning asosiy birligi, hosilaviy birligi, si birliklar tizimi. 1. kattaliklar atrofimizdagi hayot uzluksiz tarzda kechadigan muayyan jarayonlar, voqealar, hodisalarga nihoyatda boy bo‘lib, ularni ko‘pini aksariyat hollarda sezmaymiz yoki e’tiborga olmaymiz. chetdan qaraganda ularning orasida bog‘liqlik yoki uzluksizlik bilinmasligi ham mumkin. ba’zilariga esa shunchalik ko‘nikib ketganmizki, aniq bir so‘z bilan ifodal...

This file contains 29 pages in DOC format (186.0 KB). To download "kattaliklar", click the Telegram button on the left.

Tags: kattaliklar DOC 29 pages Free download Telegram