badiiy matinning fonetik-fonologik xususiyatlari

DOC 12 pages 83.0 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 83.0 KB

File type DOC

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

badiiy matinning fonetik-fonologik xususiyatlari reja: 1. badiiy matnning fonetik-grafik vositalari. 2. badiiy matn tarkibida unli va undosh tovushlar o`rni. 3. badiiy matnda geminatsiya holati. tayanch va tushunchalar: fonetik-fonologik vositalar, alleteratsiya, assonans, germinatsiya. badiiy matnni tahlil qilish jarayonida fonetik birliklarning estetik xususiyatlariga ham alohida e’tiborni qaratish zarur. she’riy matnda nutq tovushlarining estetik imkoniyatlari tez va qulay idrok etiladi. chunki she’rda o‘ziga xos jozibador ohang bo‘ladi. bu ohangdorlikka tovushlarni uslubiy qo‘llash natijasida erishiladi. she’riyatda asosan, alliteratsiya (undoshlar takrori), assonans (unlilar takrori), geminatsiya (undoshlarni qavatlash) kabi fonetik usullardan foydalaniladi. nasrda unlilarni cho‘zish, undoshlarni qavatlash, tovushlarni takrorlash, so‘zlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish, tovush orttirish yoki tovush tushirish kabi fonetik usullar yordamida ekspressivlik ta’minlanadi. tovushlarni uslubiy qo‘llash bilan bog‘liq qonuniyatlarni yozuvda «aynan» ifodalash imkoniyati cheklangan. biroq, talaffuz va bayon muvofiqligiga fonografik vositalar yordamida erishish mumkin. aflotun va arastu yashagan zamonlardayoq so‘zning talaffuz tarzi va uni aynan yozuvga ko‘chirish muammosi mutafakkirlar e’tiborini o‘ziga jalb qilgan edi. hatto …

2 / 12

zokatning sirli ramzlari ekanligi haqidagi mulohazalarini bayon qilishgan. badiiy asarlarda ruhiy holatni yozuvda ifodalash o‘ziga xos murakkablikni yuzaga chiqaradi. qahramonlar ruhiyatidagi ichki hayajon, xursand bo‘lish, xafa bo‘lish, rozilik, taajjub, yalinish, hayratlanish, kinoya, piching, kesatiq, olqish, so‘roq, ta’kid, qoniqmaslik, norizolik, tilak-istak, qo‘llab-quvvatlash kabi holatlarni aynan berishda yozuvchilar unli yoki undoshlarni birdan ortiq yozish usuli – fonografik vositalardan foydalanadilar. masalan: 1.unlilarni birdan ortiq yozish. bunda unlini cho‘zib talaffuz qilinganligi tushuniladi. unlini cho‘zib talaffuz qilish orqali qahramonning voqelikka munosabati oydinlashtiriladi. ilmiy adabiyotlarda mazkur usul orqali belgining meyordan kuchsiz yoki ortiq ekanligini ifodalashda foydalanilishi ta’kidlanadi. masalan, belgining kuchsizligi: ortiq jizzaki ko‘rinmaslik uchun bos-i-iq tovush bilan dedi... (p.qodirov). belgining ortiqligi: uzo-oq yo‘l, ahyo-onda bir keladi, qato-or imoratlar, o‘yla-ab tursam, o‘g‘lim, dunyoni ishi qiziq.(a.muxtor) «sharq» sahnasi bilan «turon»ning to‘rtta karnayi: g‘o-o-o-o-ot, g‘o-o-otu-u-u g‘o-o-o-ot! g‘ort-g‘ort-g‘ort! ha, tovushing o‘chkur, ha, egasiz qolg‘ur!! (a.qodiriy) - qadrlasangiz, qani, siz ham bir duo bering,-dedi muallim. – bi-ir tomosha qilib, gullar terib …

3 / 12

! – deb yana o‘zi ichkariga yo‘l tortdi tavakkal.- yaxshi-ii... a, gulsara? bir kishiga bo‘ladi-da! (sh. xolmirzayev) mazkur fonografik usuldan badiiy matnda xitob, chaqirish, da’vat, tinglovchi e’tiborini jalb qilish kabi maqsadlarda ham foydalanilishini kuzatish mumkin. masalan, chaqirish: ziyodni onasi paxtazor qarab-paxtazor qarab chaqiradi: -ziyod-u-u-u! men ziyodni onasi qo‘lidan tortib-tortib yig‘lab qo‘yaberaman. yuring ketamiz, momo! – deydi . – yuring ketamiz, hozir samolyot keladi! ziyodni onasi gapimni korlamaydi. entikib-entikib chaqiradi: -ziyod-u-u-u! ziyodni onasi o‘pkasi to‘lib-to‘lib chaqiradi: -ziyod-u-u-u! (t.murod) 2.undoshlarni birdan ortiq yozish. aslida orfoepik meyor bo‘yicha bir undosh talaffuz qilinishi kerak bo‘lgan so‘zlar muayyan vaziyatlarda ekspressiya va estetik maqsad talabi bilan atayin qavatlab talaffuz qilinadi. so‘zlovchining ichki ruhiyati (siqilish, xursandlik kabilar) va maqsadini kitobxonga «aynan» yetkazish uchun yozuvchilar badiiy matnda bu holatni undoshlarni birdan ortiq yozish orqali ifodalashga harakat qiladilar. bunda belgining meyordan ortiqligi, harakatning davomiyligi yoki oniyligi (bir onda ro‘y berganligi), takroriyligi, tovush kuchining balandligi yoki pastligi kabi ma’nolar ifodalangan …

4 / 12

laydi. ziyodni onasi yum-m-yum-m yig‘laydi. (t.murod) yarim soatlik qonli «g‘ov-v-v-v, g‘u-v-v-v, ov-v-v-v-v, ov-v-v-v»dan so‘ng mallaxonning davangisi mag‘lub bo‘lib, faje’ bir suratda yaralandi. (a.qodiriy) harakatning oniyligi: mashina chuqursoyga qayrilish o‘rniga yo‘lning o‘rtasida taqqa to‘xtadi. ovoz kuchining balandligi: «bummm» degan tovush eshitildiyu, ko‘kni chang to‘zon qopladi.(gazetadan) ovoz kuchining pastligi: ammo shunchalik davru davronlar o‘tquzilg‘an va o‘tquzilmoqda bo‘lg‘an bo‘lsa ham bunchalik ochub–...tis-s-s! yopig‘liq qozon-yopig‘liq... tuya ko‘rdingmi - yo‘q... (a.qodiriy) mashina bir-ikki pig‘-g‘-g‘ degan ovoz chiqardi-da butunlay o‘chib qoldi. 3.so‘zlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish. og‘zaki nutqda turli sabablarga ko‘ra ayrim so‘zlar, asosan, o‘zlashma so‘zlarni buzib talaffuz qilish holati mavjud. bunday xato so‘zlovchining o‘zlashgan so‘z imlosini to‘g‘ri tasavvur qilmasligi, boshqa millatga mansubligi, paronimlarni farqlamaslik natijasida yuzaga keladi, deb izohlash mumkin. badiiy asarda bu usuldan qahramon nutqini individuallashtirish hamda ifodani og‘zaki - jonli nutqqa yaqinlashtirish maqsadida foydalaniladi. ayrim o‘rinlarda kulgi qo‘zg‘atish maqsadida ham so‘zlar atayin buzib talaffuz qilinadi va o‘sha tarzda yoziladi. masalan: -kotibadan, kirsam mumkinmi, deb …

5 / 12

n yelkam qoqdi. –barra kalla, barra kalla! – dedi. rejissyor yelkam qoqa-qoqa meni mashina taraf jo‘natdi. men yo‘l-yo‘lakay raisimizdan so‘radim: –rais bova, rejissyor nima deyapti? –barakalla deyapti, barakalla.(t.murod) alliteratsiy. badiiy nutqning ohandorligini va ta’sirchanligini ta’minlashda alliteratsiyaning o‘rni beqiyosdir. she’riy nutqda misralar, undagi so‘zlar hamda bo‘g‘inlar boshida yoki oxirida bir xil undosh tovushlarning takror qo‘llanishiga alliteratsiya deyiladi. tovushlar zamiridagi musiqiylikka asoslangan bu usul qadimdan sharq she’riyatida keng qo‘llanilib kelingan. ko‘hna badiiyatshunoslik(«ilmi bade’»)da alliteratsiya «tavzi’ san’ati» deb yuritilgan. alliteratsiya deganda zabardast shoir erkin vohidovning mashhur «q» alliteratsiyali she’ri ko‘z oldimizga keladi: qaro qoshing, qalam qoshing, qiyiq qayrilma qoshing qiz, qilur qatlimga qasd qayrab – qilich qotil qaroshing, qiz. qafasda qalb qushin qiynab, qanot qoqmoqqa qo‘ymaysan. qarab qo‘ygil qiyo, qalbimni qizdirsin quyoshing qiz. bunday usulni shoir elbek ijodida ham kuzatish mumkin: ko‘klamda ko‘karsa ko‘k ko‘katlar, ko‘klarga ko‘milsa katta-kattalar, ko‘m-ko‘k ko‘karib ko‘rinsa ko‘llar, ko‘ngilni ko‘tarsa ko‘rkli gullar. yoki, abdulhamid sulaymon cho‘lponning mashhur «xalq dengizdir» …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badiiy matinning fonetik-fonologik xususiyatlari"

badiiy matinning fonetik-fonologik xususiyatlari reja: 1. badiiy matnning fonetik-grafik vositalari. 2. badiiy matn tarkibida unli va undosh tovushlar o`rni. 3. badiiy matnda geminatsiya holati. tayanch va tushunchalar: fonetik-fonologik vositalar, alleteratsiya, assonans, germinatsiya. badiiy matnni tahlil qilish jarayonida fonetik birliklarning estetik xususiyatlariga ham alohida e’tiborni qaratish zarur. she’riy matnda nutq tovushlarining estetik imkoniyatlari tez va qulay idrok etiladi. chunki she’rda o‘ziga xos jozibador ohang bo‘ladi. bu ohangdorlikka tovushlarni uslubiy qo‘llash natijasida erishiladi. she’riyatda asosan, alliteratsiya (undoshlar takrori), assonans (unlilar takrori), geminatsiya (undoshlarni qavatlash) kabi fonetik usullardan foydalaniladi. nasrda unlilarni cho‘zish,...

This file contains 12 pages in DOC format (83.0 KB). To download "badiiy matinning fonetik-fonologik xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: badiiy matinning fonetik-fonolo… DOC 12 pages Free download Telegram