aruzning asosiy birliklari bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari

DOCX 20 pages 84.2 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 84.2 KB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

aruzning asosiy birliklari bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari reja: 1. aruzning asosiy birliklari 2. bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari aruz (arab.– arz qilmoq) – she’-riy oʻlchov, vazn. yaqin va oʻrta sharq xalqlari she’r tizimi. a. nazariyasi tur-kiy xalqlarga, xususan oʻzbek she’riyatiga arablardan oʻtgan.navoiyning "mezon ul-avzon" asarida koʻrsatilishicha a. vodiy, rukn nomiga toʻgʻri keladi, koʻchma ma’noda "ustun" de-gani. a. nazariyasi birinchi marta xalil ibn ahmadning "kitob al-aruz"i ("aruz kitobi")da bayon qilingan, keyinchalik rashididdin vatvot, tusiy, shams qays roziy, mavlono yusuf aruziy nishobu-riylar tomonidan rivojlantirilgan. turkiy xalqlarda a.ning ilk namunalari islom kirib kelgungacha boʻlgan dav-rlardagi qadimgi maqol va topishmoqlarda, "devonu lugʻotit turk"da uchraydi. yusuf xos hojibning "qutadgʻu bilig"i shu vaznda bitilgan turkiy dostondir. a. avval arab alifbosi asosidagi eski oʻzbek yozuviga asoslanadi, unda 29 undosh va 3 unli harf, ya’ni choʻziq unli tovush boʻlgan.harakatlar bilan koʻrsatiluvchi yana uchta unli – zabar –a, zer, – i, pish …

2 / 20

o (kichik fosila): (yura-gim): w –; fosilai kubro (katta fo-sila): (yashamagan): vw –kabi turlarga boʻlinadi.juzvlardan 8 ta asl rukn hosil boʻlgan: failun, faulun, mutafailun, mafailun, mustaf’ilun, failatun, ma-failatun, maf’ulatu (choʻziq unli bosh harf bilan yoziladi). bobur yana ikkita asl ruknni keltirgan: fai-la-tun bilan mus-taf’i-lun. asl ruknlar juzvlardan tu-ziladi: "faulun"da vatadi majmudan soʻng sababi xafif keladi. a.da zihof degan qism bor.unda asl ruknlardan tarmoq ruknlarning kelib chiqishi koʻrsatiladi. bu, asl ruknlardagi biron harf yo harflarni orttirish yo tushurib qoldirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. bunday oʻzgarishlar 44 ta. mas, jazm zihofida oldingi harakatli harf olib tashlanadi: (ma-failun) dan (failun) qoladi, uning oʻrnida (maf’ulun) qabul qilingan va hokazo. maf’ulun tarmoq rukn deyi-ladi. a.nazariyasida rukn va zihofdan soʻng bahr turadi, ular 21 ta. bahrlar guruhlanadi:1) asl ruknlarning takroridan hosil boʻluvchi bahrlar (bunday baxrlar yet-tita): hazaj mafailunning, rajaz mu-staf’ilunning, ramal failatunning, vofir mufailatunning, komil mutafa-ilunning, mutaqorib faulunning, mu-tadorik failunning takrorlanishidan hosil boʻladi;2) ikki xil asl …

3 / 20

kki xil asl rukndan biri takrorlanmaydi, soʻng biri takrorlanadi. mushokil: failatun mafailun mafa-ilun.bahrlar ham asl va tarmoq bahrlarga boʻlinadi. asl runklardan hosil boʻlgan bahrlar solim bahrlar, tarmoq ruknlardan yasalgan baxrlar tarmoq baxrlar dey-iladi. solimlik va tarmoqlik xususiya-ti vaznlarga ham xos.a.ni tushuntirish vositalaridan biri – doira. baxrlar tuzilishidagi oʻxshashliklariga koʻra doiralarga birik-tiriladi. rukn va bahr tushunchalari haqida umumiy ma’lumot reja: 1. rukn va uning tuzilishi. 2. bahrlarning tuzilishi va turlari. 3. bir xil asliy ruknlardan tarkib topgan bahrlar. baytdagi hijolarning qisqa yoki cho'ziqligini o'zlashtirganimizdan so'ng rukn va bahr haqida tushuncha hosil qilib olishimiz kerak. buning uchun avval bir baytni cho'ziq va qisqa hijolarga ajratib chiqamiz: latofatda yuzung ham gul emish, ham gulsiton ermish, halovatda labing ham jon-u, ham oromijon ermish. («badoye ul-vasat», 264-g‘azal) la to fat da yu zung ham gul e mish ham gul si ton er mish v - — - — - — v - — - — …

4 / 20

hijolarning birikuvidan hosil bo'ladigan ritmik bo'lak rukn hisoblanadi. masalan, bir cho'ziq + bir qisqa + bir cho'ziq + bir cho'ziq (- v - -) hijolar birlashsa, foilotun deb ataluvchi rukn vujudga keladi. foilotun so'zi «faala» so'zining o'zagidan hosil qilingan bo'lib, alohida ma’no anglatmaydi. mazkur so'zning tarkibidagi hijolar sifatiga e'tibor qaratsak, ya’ni bo'g'inlarni cho'ziq-qisqalarga ajratsak, «fo» - cho'ziq, «i» - qisqa, «lo» - cho'ziq, «tun» - cho'ziq hijolardan iborat ekanligiga guvoh bo'lamiz. hijolarning takroridan ruknlar hosil bo'lgani kabi, ruknlaming muayyan tarzda takrorlanib kelishi bahrlarni vujudga keltiradi. masalan, foilotun rukni takroridan ramal deb ataluvchi bahr, mafoiylun rukni takroridan hazaj bahri, mustaf’ilun rukni takroridan rajaz bahri hosil bo'ladi. buni soddaroq shaklda quyidagicha tushuntirish mumkin: aruz deganda biror oliy o'quv yurtini tushunsak, bahr deganda undagi yo'nalishlar (fakultetlar)ni tasavvur qilaylik. bilamizki, fakultetlarning o'z nomlari bor. demak, bahrlar ham nomlanadi. arab aruzida 19 bahr mavjud. turkiy aruzda esa asosan ularning 11 tasi qo'llaniladi. shu 11 bahming …

5 / 20

misrasi birinchi band bilan qofiyalanadi: a-a-a-a-a-aa-a, b-b-b-b-b-b-b-a, v-v-v-v-v-v-v-a kabi; 2) aruzda har baytda bir ruknning 8-marta takrorlanishidan vazn hosil boʻlishi. masalan,bir pari men telbani husnigʻa moyil qilgʻudekdur,koʻzim ichra, yer tutib, koʻngluma manzil qilgʻudekdur. foilotun / foilotun / foilotun / foilotun(bobur)har bir bahr doirasida solim (rukni butun) va zihofli (rukni qisqargan) vaznlar boʻladi. yuqoridagi baytda "foilotun" rukni ramal bahriga butun (oʻzgarmay) kirgani uchun bu vazn "ramali musammani solim" deb ataladi. qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: dialogik yondoshuv, muammoli ta’lim. bingo, blits, ajurali arra, nilufar guli, menyu, algoritm, munozara, o‘z-o‘zini nazorat. aruziylar «bahr»ning ma’nosini «dengiz» deb izohlaydilar. a.rustamov «badoe’u-s-sanoe’ tarjimasida uni «turkum» sifatida talqin qiladi[footnoteref:1] va bu juda to‘g‘ri yo‘ldir. chunki bahr ma’lum asl va uning far’lari majmuidan iborat bo‘lib, bunda har bir asl o‘z far’lari bilan alohida-alohida turkumlarni tashkil qilishi kuzatiladi. binobarin, har bir turkum alohida bahrni vujudga keltiradi. bahrlar majmu’i uning ko‘pligi bo‘lgan «buhur» so‘zi bilan ifodalanadi. [1: ] bilgilki, bahr yo …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aruzning asosiy birliklari bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari"

aruzning asosiy birliklari bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari reja: 1. aruzning asosiy birliklari 2. bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari aruz (arab.– arz qilmoq) – she’-riy oʻlchov, vazn. yaqin va oʻrta sharq xalqlari she’r tizimi. a. nazariyasi tur-kiy xalqlarga, xususan oʻzbek she’riyatiga arablardan oʻtgan.navoiyning "mezon ul-avzon" asarida koʻrsatilishicha a. vodiy, rukn nomiga toʻgʻri keladi, koʻchma ma’noda "ustun" de-gani. a. nazariyasi birinchi marta xalil ibn ahmadning "kitob al-aruz"i ("aruz kitobi")da bayon qilingan, keyinchalik rashididdin vatvot, tusiy, shams qays roziy, mavlono yusuf aruziy nishobu-riylar tomonidan rivojlantirilgan. turkiy xalqlarda a.ning ilk namunalari islom kirib kelgungacha boʻlgan dav-rlardagi qadimgi maqol va topi...

This file contains 20 pages in DOCX format (84.2 KB). To download "aruzning asosiy birliklari bo'g'in va hijo tushunchalari vasl va imola hodisalari", click the Telegram button on the left.

Tags: aruzning asosiy birliklari bo'g… DOCX 20 pages Free download Telegram