yarimo‘tkazgich materiallarning harakatchanligini hisoblash

DOCX 15 pages 164.7 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 164.7 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

mavzu: yarimo‘tkazgich materiallarning harakatchanligini hisoblash reja: kirish asosiy qism 1. yarimo‘tkazgich materiallarda zaryad tashuvchilarning harakati 2. harakatchanlik tushunchasi va uni aniqlash usullari 3. yarimo‘tkazgichlarda harakatchanlikni hisoblash xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish hozirgi zamon elektronikasining asosi bo‘lgan yarimo‘tkazgich materiallari fizikasi — bu mikroprotsessorlardan tortib, quyosh batareyalarigacha bo‘lgan barcha zamonaviy texnologik qurilmalarning yuragini tashkil etadi. yarimo‘tkazgichlarning elektr xossalari ularning ichida harakatlanuvchi zaryad tashuvchilarning — elektronlar va kovaklarning — xususiyatlariga bevosita bog‘liq. zaryad tashuvchilarning harakat tezligi, ularning tashqi elektr maydon ta’siriga qanday javob berishi, to‘qnashuvlar orasidagi erkin vaqt va issiqlik haroratiga munosabati kabi omillar materialning harakatchanligi (mobiliteti) bilan belgilanadi. shu sababli harakatchanlikni aniqlash, uni nazariy va amaliy jihatdan hisoblash yarimo‘tkazgich texnologiyasining eng muhim masalalaridan biridir. harakatchanlik fizik ma’noda zaryad tashuvchining elektr maydon ta’sirida oladigan o‘rtacha drift tezligini tavsiflaydi. boshqacha aytganda, elektr maydon kuchi qancha katta bo‘lsa, zaryad tashuvchining tezligi shuncha oshadi, ammo bu oshish har doim ham chiziqli emas — u materialning ichki tuzilishiga, …

2 / 15

chastotali tranzistorlarda, germaniy esa optoelektronikada keng qo‘llaniladi. shuningdek, harakatchanlikni o‘lchash va hisoblash natijalari yarimo‘tkazgich qurilmalarida elektr signallarining tezligi, quvvat sarfi va samaradorligi kabi muhim parametrlarni optimallashtirish imkonini beradi. asosiy qism 1. yarimo‘tkazgich materiallarda zaryad tashuvchilarning harakati yarimo‘tkazgich materiallarda zaryad tashuvchilarning harakati fizik jihatdan elektr maydon ta’sirida yoki issiqlik energiyasi natijasida elektronlar va kovaklarning muvozanat holatidan chiqib, harakatga kelishi bilan izohlanadi. yarimo‘tkazgichlarda ikkita asosiy zaryad tashuvchi mavjud: elektronlar (n-tip) va kovaklar (p-tip). elektronlar kristall panjaradagi valent zonadan o‘tkazuvchanlik zonasiga o‘tadi, kovaklar esa elektronlarning yo‘qolgan joyida hosil bo‘ladi. yarimo‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi ularning konsentratsiyasi va harakatchanligiga bog‘liq. zaryad tashuvchining harakatchanligi (mobiliteti) uning elektr maydon ta’sirida qanchalik tez harakatlana olishini ko‘rsatadi. harakatchanlik quyidagi formula bilan aniqlanadi: bu yerda: — harakatchanlik (m²/v·s), — drift tezligi (m/s), — elektr maydon kuchi (v/m). elektron va kovaklarning drift tezligi esa elektr maydon kuchiga to‘g‘ri proportsional: zaryad tashuvchilarning umumiy o‘tkazuvchanligi quyidagicha aniqlanadi: bu yerda: — elektr o‘tkazuvchanlik (s/m), …

3 / 15

diffuziya o‘rtasida quyidagi bog‘lanish mavjud: bu yerda — boltsman doimiysi, t — harorat (k). masalan, t=300 k da: bu qiymat yarimo‘tkazgichlardagi harakat jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi, chunki u diffuziya va drift o‘rtasidagi muvozanatni belgilaydi. zaryad tashuvchilarning harakatchanligi ko‘plab omillarga bog‘liq: harorat, kristall panjaraning tuzilishi, ifloslanish (legirlash) darajasi va panjara tebranishlari (fononlar). masalan, harorat ortganda panjara atomlari tebranishi kuchayadi, bu esa elektronlarning to‘qnashish sonini oshirib, harakatchanlikni kamaytiradi. shu sababli kremniyda 400 k da harakatchanlik 300 k dagiga nisbatan 1,5–2 marta kamayadi. zaryad tashuvchilarning harakatini chuqurroq tahlil qilish uchun drift-diffuziya tenglamasi ishlatiladi: bu umumiy oqim zichligini (a/m²) aniqlaydi. agar elektr maydon bo‘lsa, unda: natijada, yarimo‘tkazgichdagi umumiy oqim zichligi juda katta bo‘lishi mumkin, bu esa tranzistor, diod, va integral mikrosxemalarning ishlash tamoyillarini belgilaydi. yarimo‘tkazgichlar legirlanganda, ya’ni ularga donor yoki akseptor atomlar qo‘shilganda, zaryad tashuvchilar soni sezilarli darajada o‘zgaradi. masalan, fosfor bilan legirlangan n-tip kremniyda elektron konsentratsiyasi gacha yetadi, bu esa o‘tkazuvchanlikni yuzlab marta …

4 / 15

igi, diffuziyasi, konsentratsiyasi va harorat bilan chambarchas bog‘liqdir. bu jarayonlar yarimo‘tkazgich qurilmalarining asosiy fizik mexanizmini tashkil qiladi va ularning samaradorligini belgilaydi. 2. harakatchanlik tushunchasi va uni aniqlash usullari yarimo‘tkazgich materiallarda harakatchanlik tushunchasi ularning elektr xossalarini aniqlashda asosiy fizik kattaliklardan biri hisoblanadi. harakatchanlik deganda, zaryad tashuvchilarning — ya’ni elektronlar va kovaklarning — elektr maydon ta’sirida ma’lum yo‘nalishda harakatlanish qobiliyati tushuniladi. bu kattalik zaryad tashuvchilarning drift tezligi bilan elektr maydon kuchi orasidagi nisbat orqali aniqlanadi. harakatchanlik qanchalik katta bo‘lsa, zaryad tashuvchilar shunchalik tez harakatlanadi va natijada yarimo‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi ham ortadi. yarimo‘tkazgichlardagi harakatchanlik qiymati ularning ichki tuzilishiga, haroratga, legirlanish darajasiga va tashqi omillarga bog‘liq holda o‘zgaradi. 1-rasm. kremniy (si) panjaralari masalan, kremniy (si) materialida 300 kelvin haroratda elektronlarning harakatchanligi o‘rtacha 1350 santimetr kvadrat volt sekundda, kovaklarning esa 480 santimetr kvadrat volt sekundda bo‘ladi. germaniy (ge) materialida esa bu ko‘rsatkichlar yuqoriroq bo‘lib, elektronlar uchun 3900, kovaklar uchun esa 1900 santimetr kvadrat volt sekundda …

5 / 15

natijada zaryad tashuvchilar tez-tez to‘qnashadi va ularning harakati sekinlashadi. masalan, kremniyda 400 kelvin haroratda elektronlarning harakatchanligi 1350 dan 850 gacha, kovaklarniki esa 480 dan 300 gacha kamayadi. ikkinchi omil — legirlanish (ifloslanish) darajasi. yarimo‘tkazgichga donor yoki akseptor atomlar qo‘shilganda, bu atomlar zaryad tashuvchilar harakat yo‘lida qo‘shimcha to‘siqlar hosil qiladi. shu sababli kuchli legirlangan yarimo‘tkazgichlarda harakatchanlik past, lekin o‘tkazuvchanlik yuqori bo‘ladi, chunki zaryad tashuvchilar soni ko‘p. uchinchi omil — kristall panjaraning sifati. kristall panjaradagi nuqsonlar, yoriqlar yoki dislokatsiyalar elektronlarning to‘qnashish sonini oshirib, harakatchanlikni kamaytiradi. shu sababli yarimo‘tkazgich ishlab chiqarishda monokristall materiallardan foydalaniladi, chunki ularning ichki tuzilishi mukammal bo‘ladi va elektronlar erkinroq harakatlanadi. yarimo‘tkazgichlarda harakatchanlikni aniqlashning bir necha amaliy usullari mavjud. eng keng tarqalgan usul bu xoll effekti tajribasidir. bu tajribada yarimo‘tkazgich plastinkasiga tok o‘tkaziladi va unga perpendikulyar yo‘nalishda magnit maydon hosil qilinadi. magnit maydon ta’sirida zaryad tashuvchilar yo‘nalgan oqimdan og‘adi va plastinkaning qarama-qarshi tomonlarida xoll kuchlanishi deb ataluvchi farq hosil bo‘ladi. …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yarimo‘tkazgich materiallarning harakatchanligini hisoblash"

mavzu: yarimo‘tkazgich materiallarning harakatchanligini hisoblash reja: kirish asosiy qism 1. yarimo‘tkazgich materiallarda zaryad tashuvchilarning harakati 2. harakatchanlik tushunchasi va uni aniqlash usullari 3. yarimo‘tkazgichlarda harakatchanlikni hisoblash xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish hozirgi zamon elektronikasining asosi bo‘lgan yarimo‘tkazgich materiallari fizikasi — bu mikroprotsessorlardan tortib, quyosh batareyalarigacha bo‘lgan barcha zamonaviy texnologik qurilmalarning yuragini tashkil etadi. yarimo‘tkazgichlarning elektr xossalari ularning ichida harakatlanuvchi zaryad tashuvchilarning — elektronlar va kovaklarning — xususiyatlariga bevosita bog‘liq. zaryad tashuvchilarning harakat tezligi, ularning tashqi elektr maydon ta’siriga qanday javob berishi, to‘qnashuvla...

This file contains 15 pages in DOCX format (164.7 KB). To download "yarimo‘tkazgich materiallarning harakatchanligini hisoblash", click the Telegram button on the left.

Tags: yarimo‘tkazgich materiallarning… DOCX 15 pages Free download Telegram