kriptografik himoya asoslari

DOC 5 pages 67.5 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 67.5 KB

File type DOC

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

kriptografik himoya asoslari kriptografiya haqida asosiy tushunchalar «kriptografiya»-atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildirgan. birinchi marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda saqlanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoqlarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullarning o‘zi axborotni himoyalash bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘p jarayonlarda ishlatilishi mumkin. kriptografiya axborotni ruxsatsiz kirishdan himoyalab, uning maxfiyligini ta’minlaydi. masalan, to‘lov varaqlarini elektron pochta orqali uzatishda uning o‘zgartirilishi yoki soxta yozuvlarning qushilishi mumkin. bunday hollarda axborotning yaxlitligini ta’minlash zaruriyati paydo bo‘ladi. umuman olganda kompyuter tarmog‘iga ruxsatsiz kirishning mutlaqo oldini olish mumkin emas, lekin ularni aniqlash mumkin. axborotning yaxlitligini tekshirishning bunday jarayoni, ko‘p hollarda, axborotning haqiqiyligini ta’minlash deyiladi. kriptografiyada qo‘llaniladigan usullar ko‘p bo‘lmagan o‘zgartirishlar bilan axborotlarning haqiqiyligini ta’minlashi mumkin. nafaqat axborotning kompyuter …

2 / 5

riptografiya bundan kuchliroq parolni uzluksiz o‘zgartirish imkonini beradigan protseduralarni ham ta’minlaydi. kriptografiya sohasidagi oxirgi yutuqlardan biri - raqamli signatura - maxsus xossa bilan axborotni to‘ldirish yordamida yaxlitlikni ta’minlovchi usul, bunda axborot uning muallifi bergan ochiq kalit ma’lum bo‘lgandagina tekshirilishi mumkin. ushbu usul maxfiy kalit yordamida yaxlitlik tekshiriladigan ma’lum usullaran ko‘proq afzalliklarga ega. kriptografiya usullarini qo‘llashning ba’zi birlarini ko‘rib chiqamiz. uzataladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash. kodlashtirish uchun tez-tez ishlatiladigan iboralar to‘plamini o‘z ichiga oluvchi kitob yoki jadvallardan foydalaniladi. bu iboralardan har biriga, ko‘p hollarda, raqamlar to‘plami bilan beriladigan ixtiyoriy tanlangan kodli so‘z to‘g‘ri keladi. axborotni kodlash uchun xuddi shunday kitob yoki jadval talab qilinadi. kodlashtiruvchi kitob yoki jadval ixtiyoriy kriptografik o‘zgartirishga misol bo‘ladi. kodlashtirishning axborot texnologiyasiga mos talablar — qatorli ma’lumotlarni sonli ma’lumotlarga aylantirish va aksincha o‘zgartirishlarni bajara bilish. kodlashtirish kitobini tezkor hamda tashqi xotira qurilmalarida amalga oshirish mumkin, lekin bunday tez va ishonchli …

3 / 5

qat kalit xizmat qiladi. agar kalitdan nusxa olingan bo‘lsa, uni almashtirish mumkin va bu kodlashtiruvchi kitob yoki jadvalni almashtirishdan engildir. shuning uchun ham kodlashtirish emas, balki shifrlash axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarida keng ko‘lamda qullanilmoqda. sirli (maxfiy) aloqalar sohasi kriptologiya deb aytiladi. ushbu so‘z yunoncha «kripto» — sirli va «logus» — xabar ma’nosini bildiruvchi so‘zlardan iborat. kriptologiya ikki yo‘nalish, ya’ni kriptografiya va kriptotahlildan iborat. kriptografiyaning vazifasi xabarlarning maxfiyligini va haqiqiyligini ta’minlashdan iborat. kriptotahlilning vazifasi esa kriptograflar tomonidan ishlab chiqilgan himoya tizimini ochishdan iborat. hozirgi kunda kriptotizimni ikki sinfga ajratish mumkin: • simmetriyali bir kalitlilik (maxfiy kalitli); • asimmetriyali ikki kalitlilik (ochiq kalitli). simmetriyali tizimlarda quyidagi ikkita muammo mavjud: 1) axborot almashuvida ishtirok etuvchilar qanday yo‘l bilan maxfiy kalitni bir-birlariga uzatishlari mumkin? 2) jo‘natilgan xabarning haqiqiyligini qanday aniqlasa bo‘ladi? ushbu muammolarning echimi ochiq kalitli tizimlarda o‘z aksini topdi. ochiq kalitli asimmetriyali tizimda ikkita kalit qo‘llaniladi. biridan ikkinchisini hisoblash usullari bilan aniqlab bo‘lmaydi. birinchi kalit …

4 / 5

tsiyalash. hozirgi kunda himoyalanishi zarur bo‘lgan yo‘nalishlardan biri bu elektron to‘lov tizimlari va internet yordamida amalga oshiriladigan elektron savdolardir. axborotlarni kriptografiyali himoyalash tamoyillari kriptografiya — ma’lumotlarni o‘zgartirish usullarining to‘plami bo‘lib, ma’lumotlarni himoyalash bo‘yicha quyidagi ikkita asosiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan: maxfiylik; yaxlitlilik. maxfiylik orqali yovuz niyatli shaxslardan axborotni yashirish tushunilsa, yaxlitlilik esa yovuz niyatli shaxslar tomonidan axborotni o‘zgartira olmaslik haqida dalolat beradi. kriptografiya tizimini sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin: bu erda kalit qandaydir himoyalangan kanal orqali junatiladi (chizmada punktir chiziklar bilan tasvirlangan). umuman olganda, ushbu mexanizm simmetriyali bir kalitlik tizimiga taalluklidir. assimmetriyali ikki kalitlik kriptografiya tizimini sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin: bu holda himoyalangan kanal bo‘yicha ochiq kalit jo‘natilib, maxfiy kalit jo‘natilmaydi.yovuzniyatli shaxslar uz maqsadlariga erisha olmasa va kriptotaxlilchilar kalitni bilmasdan turib, shifrlangan axborotni tiklay olmasa, u holda kriptotizim kriptomustahkam tizim debytiladi. kriptotizimning mustaxkamligi uning kaliti bilan aniklanadi va bu kriptotahlilning asosiy qoidalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. ushbu ta’rifning asosiy ma’nosi …

5 / 5

asosan foydalanuvchidan olinadigan ma’lumotni tanlash muammosi mavjud bulib, uning quyidagi turlari mavjud: • foydalanuvchiga ma’lum bo‘lgan maxfiy axborot, masalan, parol’, maxfiy kalit va boshqalar; • shaxsning fiziologik parametrlari, masalan, barmok izlari, kuzning tasviri va boshqalar. birinchisi an’anaviy, ikkinchisi esa biometrik identifikatsiyalash tizimi, deyiladi. ii. disk ma’lumotlarini shifrlash tizimi. ushbu tizimning asosiy maksadi diskdagi ma’lumotlarni himoyalashdir. bu holda mantikiy va jismoniy boskichlar ajratiladi. mantikiy boskichda fayl asosiy ob’ekt sifatida bulib, faqatgina ba’zi bir fayllar himoyalanadi. bunga misol kilib, arxivator dasturlarini keltirish mumkin. jismoniy boskichda disk tulaligicha himoyalanadi. bunga misol sifatida norton utilities tarkibidagi diskreet shifrlovchi dasturni keltirish mumkin. iii. tarmoq buyicha uzatiladigan ma’lumotlarni shifrlash tizimi. ushbu tizimda ikki yunalishni ajratish mumkin: • kanal buyicha, ya’ni aloka kanallari buyicha junatiladigan barcha ma’lumotlarni shifrlash; • abonentlar buyicha, ya’ni aloka kanallari buyicha junatiladigan ma’lumotlarning faqatgina mazmuniy kismi shifrlanib, kolgan xizmatchi ma’lumotlarni ochik koldirish. iv. elektron ma’lumotlarni autentifikatsiyalash tizimi. ushbu tizimda tarmoq buyicha bajariladigan elektron …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kriptografik himoya asoslari"

kriptografik himoya asoslari kriptografiya haqida asosiy tushunchalar «kriptografiya»-atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildirgan. birinchi marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda saqlanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoqlarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullarning o‘zi axborotni himoyalash bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘p jarayonlarda ishlatilishi mumkin. kriptografiya axborotni ruxsats...

This file contains 5 pages in DOC format (67.5 KB). To download "kriptografik himoya asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: kriptografik himoya asoslari DOC 5 pages Free download Telegram