devoni lug'otit turkdagi adabiy janrlarni

DOC 37 pages 140.0 KB Free download

37 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 140.0 KB

File type DOC

Pages 37

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 37

devoni lug'otit turkdagi adabiy janrlarni o'rganish reja: 1. devoni lug'atit turk asari til xususiyatlari 2. “devonu lug’otit turk” asarida turkiy adabiy istilohlar 3. istilohlarning hozirgi adabiyot terminlariga mos kelishi devoni lug'atit turk asari til xususiyatlari mamlakatimizda istiqlol tufayli turk ellari adabiyotini yaxlit o’rganish imkoniyatiga ega bo’ldik. ma’lumki, kelib chiqishi bir – biriga yaqin, qarindosh bo’lgan xalqlarning tarixi, madaniyati, rivojlanishi bir ildizga borib taqaladi. bu xalqlarning urf – odatlarida, rasm – rusmlarida, xalq og’zaki ijodida bir – biriga o’xshash holatlar juda ko’p ko’zga tashlanadi. albatta, tarixiy taraqqiyot tufayli, keyinroq ayrim farqlar ham vujudga kelgan. jumladan, biz o’rganayotgan turk ellari adabiyoti ham xuddi shunday tarixiy taraqqiyotni boshidan kechirgan. xx asr boshlarida ota – bobolari bir bo’lgan turk qavmlarini birlashtirish, ularning aloqalarini mustahkamlash uchun ko’p harakatlar bo’ldi. ma’lumki, turkiy qavmlar deganda biz o’zbek, qazoq, qirg’iz, turkman, qoraqalpoq, uyg’ur, totor, boshqird, chuvash, ozarboyjon, qorachoy, turk, gagauz, qo’miq, balqar kabi o’ttizga yaqin millatlarni ko’zda tutishimiz …

2 / 37

atifalar turk, ozarboyjon, turkman, o’zbek xalq ijodida ko’plab uchraydi. qadimda kuylangan turli marosim va mehnat qo’shiqlari, maqollar va ertaklar haqida ham shunday holat ko’zga tashlanadi. x-xii asrlarda yozilgan m. koshg’ariyning “devoni lug’atit turk”, yusuf xos hojibning “qutadg’u bilig”, ahmad yugnakiyning “hibbatul haqoyiq” kabi asarlari butun turkiy xalqlarning umumiy adabiy merosi bo’lib hisoblanadi. ma’lumki, mahmud koshg’ariyning “devoni lug’atit turk” asari faqat lug’at, ya’ni so’zlarining arabcha izohli tarjimasidan iborat bo’lib qolmasdan, balki u arablargacha bo’lgan davrdagi adabiyot namunalarini o’zida jamlab kelgan ajoyib badiiy asar ham bo’lib hisoblanadi. chunki unda xalq og’zaki ijodiga oid turli maqollar, hikmatli so’zlar, qo’shiqlar, iboralar, dostonlardan parchalar ko’plab keltirilgan. olti mingga yaqin turkcha so’zlarga arabcha izohlar berilgan. ko’pgina turkiy qabila va urug’larning tarixi, etnografiyasi, ijtimoiy – iqtisodiy ahvoli va boshqa tomonlari haqida ham bu kitobda ma’lumotlar beriladi. ushbu jihatdan bu asar o’z davrining qomusiy asari darajasiga ko’tarilgan. jahon ilmi va madaniyati tarixida bu xildagi asarlarning dastlabki namunalari sifatida …

3 / 37

a ijtimoiy hayotning ko’p tomonlari qalamga olingan. jumladan, ilm-hunar egallash, til o’rganish va so’zlashish odobi, hokimiyat va hukmdorlar to’g’risida, odob va axloq, ma’rifat to’g’risida bahs yuritiladi. asarda kuntug’di, oyto’ldi, ugdulmish, uzg’urmish kabi ramziy obrazlar vositasida muallif o’z dunyoqarashlarini ifoda etadi. “qutadg’u bilig”da turkiy xalqlarning xi asrdagi tili yaqqol sezilib turadi. unda arabcha va forscha so’zlar nisbatan oz uchraydi. bu kitob tez orada katta shuhrat qozondi. uni “turkiy shohnoma” ham deb atay boshladi. ahmad yugnakiyning “hibbatul haqoyiq” nomli didaktik asari ham umumturkiy xalqlarga tegishli deb qabul qilingan. kitobning avtori va yaratilgan yili haqida ma’lumotlar nihoyatda kam berilgan. asarning til xususiyatlaridan kelib chiqib, uni xii-xiii asrlar o’rtasida yaratilgan deb xulosa chiqarish mumkin. bu kitobda ham odob – axloq, ilm – ma’rifat masalalari ko’tarilib chiqilgan. shunisi xarakterliki, mazkur asarda din va shariat masalalariga tasavvuf falsafasi nuqtai nazaridan yondoshilgan. shu boisdan bo’lsa kerak alisher navoiy “nasoyimul muhabbat” nomli kitobida ahmad yugnakiyni mutasavvuf shoirlar qatoriga …

4 / 37

lib borishni taqoza etadi. devonu lug‘otit turk, mahmud qoshg‘ariyning qalamiga mansub bo`lib, bog’dodda 1072-1074- yillar mobaynida yozilgan turkcha-arabcha lug`atdan iborat asardir. turkiy tilining ma`lum va mashhur eng qadimgi lug`ati bo`lib, g`arbiy osiyoning yozma turkchasi haqida mavjud eng qamrovli va muhim til yodgorligidir. qo`l yozma nushasi 638 sahifa va 9000 ga yaqin turkcha so`z va jumlaning tafsiloti bilan birga arabcha va boshqa tillardagi izohlarini o`z ichiga olgan. shuningdek turklarning tarihiga, geografik tarqalishiga, qavmlariga lahja (sheva)lariga va yashahs shart-sharoitalriga oid qisqacha kirish va matnlarni qamragan ma`lumotlar mavjud. eski (klasik) arab leksikografiyasi (lug`at ilmi)ning tamoyillariga ko`ra tayyorlangan lug`at, mahmud qoshg‘ariyning turkiy qavmlar haqidagi batafsil ma`lumotlari bilan birga, arab filologiyasi (til bilimi) borasida ham asosli tahsil olganligini yaqqol namoyon qiladi. lug`atnig mavjud yagona yozma nushasi 1266-yilda shomda qaytadan nashr qilingan va 1915-yilda istambulda ali amiri afandi (1857-1923) tomonidan tasodifan topilgan. (faqat oldingi asrlarda antepli ayniy va kotib chelebi ham devondan bahs etganlar.) ali amiri …

5 / 37

an u zamonga nur sochuvchi boshqa bir kitobi yo`qolgan. mahmud qoshg‘ariy devonu lug‘otit turk kitobiga yozishni shunday boshlaydi: asragan, qo`riqlagan tangrining nomi bilan. “ollohning, davlat quyoshini turk burchlaridan tug`dirganini va turklarning diyori ustidagi samoning barcha doiralarini aylantirganini ko`rdim. olloh ularga turk ismini berdi. yer yuziga hokim qildi. jahon imperiyasi turk irqidan chiqdi. dunyo millatlarining tizgini turklarning qo`liga berildi. turklar olloh tomonidan barcha qavmlardan ustun qilindi. haqdan ayrilmagan turklar, olloh tomonidan haq uzra quvvatlantirildi. turklar bilan birga bo`lgan qavmlar aziz bo`ldi. bunday qavmlar, turklar tomonidan har qanday orzulariga yetdi. turklar, o`z himoyasidagi millatlarni, yomonlarni yovuzligidan himoya qildi. jahon hokimi bo`lgan turklarga hamma muhtoj, ularga dardini anglatish, shu tarzda har qanday istak va xoxishlariga erishish uchun turkcha o`rganishi kerak mahmud koshg’ariy o’zining “devonu lug’ot-it turk” (turkiy tillar lug’ati) asari bilan butun dunyo turkiy xalqlarinining boy xalq tilini jamlab o’ziga xos devon tuzdi va bunga mazkur xalqlarning turli lahjalari, urf-odatlariga oid qimmatli materillarni …

Want to read more?

Download all 37 pages for free via Telegram.

Download full file

About "devoni lug'otit turkdagi adabiy janrlarni"

devoni lug'otit turkdagi adabiy janrlarni o'rganish reja: 1. devoni lug'atit turk asari til xususiyatlari 2. “devonu lug’otit turk” asarida turkiy adabiy istilohlar 3. istilohlarning hozirgi adabiyot terminlariga mos kelishi devoni lug'atit turk asari til xususiyatlari mamlakatimizda istiqlol tufayli turk ellari adabiyotini yaxlit o’rganish imkoniyatiga ega bo’ldik. ma’lumki, kelib chiqishi bir – biriga yaqin, qarindosh bo’lgan xalqlarning tarixi, madaniyati, rivojlanishi bir ildizga borib taqaladi. bu xalqlarning urf – odatlarida, rasm – rusmlarida, xalq og’zaki ijodida bir – biriga o’xshash holatlar juda ko’p ko’zga tashlanadi. albatta, tarixiy taraqqiyot tufayli, keyinroq ayrim farqlar ham vujudga kelgan. jumladan, biz o’rganayotgan turk ellari adabiyoti ham xuddi shunday tarixiy taraqq...

This file contains 37 pages in DOC format (140.0 KB). To download "devoni lug'otit turkdagi adabiy janrlarni", click the Telegram button on the left.

Tags: devoni lug'otit turkdagi adabiy… DOC 37 pages Free download Telegram