o‘zbek terminologiyasi

PDF 93 pages 381.4 KB Free download

93 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 381.4 KB

File type PDF

Pages 93

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 93

terminologiya-yakuniy.pdf 1.“o‘zbek terminologiyasi” fanida o‘rganiladigan asosiy masalalar fanni o‘qitishda “o‘zbek terminologiyasi” fanining vujudga kelishi va rivojlanishi bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirish va mustahkamlash, talabalarda o‘zbek terminologiyasi bo‘yicha boshlang‘ich bilim ko‘nikmalarini hosil qilish, jamiyatda ro‘y beradigan har qanday o‘zgarishlarning terminologiyada yaqqol ifodasini topishi, o‘zbek terminologiyasi sistemasining dastlab qadimgi turkiy til bitiklarida ko‘zga tashlanishi, uning eski turkiy til va eski o‘zbek adabiy tilida miqdor va sifat jihatdan o‘sib borishi, hozirgi o‘zbek adabiy tilida tub o‘zgarishlarga uchragani, uning sof turkiy (o‘zbekcha) hamda o‘zlashma qatlamlardan iboratligi, terminlarning struktur-grammatik qurilishi haqida bilim berish singari vazifalarni amalga oshirish nazarda tutiladi. 2. terminlarning semantik xususiyatlari. o‘zbek terminologiyasi taraqqiyoti. o‘zbek adabiy tili leksikasi qonuniyatlari negizida shakllangan terminologik leksika tarixini qadimgi turkiy til (vii-x) terminologiyasi, eski turkiy til (xi-xiv) terminologiyasi, eski o‘zbek adabiy tili (xv-xx asr boshi) terminlogiyasi, sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi va istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi tarzida davrlashtirish salkam o‘n to‘rt asrlik vaqt mobaynida terminlogik leksika tizimida intralingvistik …

2 / 93

vistik omillarning roli salmoqli bo‘lgan alïm “qarz, kredit”, berim “to‘lov, qarzni qaytarish”, beglig “beklik”, bitigči “mirza, munshiy, kotib”, yatğaq “tungi soqchi”, yarïša “ko‘rshapalak”, yarğu “ajrim”, yarğučï “qozi, sudya”, qalïq “havo”, obuz “qattiq yer”, tirgäš “ko‘lmak suv” kabi turkcha, rabat “karvonsaroy”, malik “hukmdor”, siyasat “siyosat”, amil “ish yurituvchi”, tib “meditsina, tibbiyot”, nujum “astrologiya”, handasa “geometriya” singari arabcha, laškar “qo‘shin”, mayfuruš “may ichuvchi; may sotuvchi” singari forschatojikcha, daruğa “qal’a, qo‘rg‘on komendanti”, műran “daryo”, nűkär/nävkär “navkar, askar” kabi mo‘g‘ulcha terminlar bu davr terminologik tizimida nisbatan keng ko‘lamda ishlatilgan 3. “devonu lug‘otit turk”dagi terminlarning mavzuiy guruhlari. o‘zbek lug‘atchiligi tarixi uzoq davrlarga borib taqaladi. hozirga qadar yetib kelgan lug‘atlar ichida 1074-1075-yili atoqli lug‘atnavis mahmud koshg‘ariy tomonidan tuzilgan “turkiy so‘zlar devoni”, ya’ni “devonu lug‘otit turk” ulkan ahamiyatga egaligi bilan xarakterlanadi. zotan, arab millati vakillari uchun juda katta hududda istiqomat qiluvchi turkiy xalqlar til xususiyatlari, chunonchi, alifbosi, tovush qurilishi, lug‘at boyligi, so‘z turkumlari va gap qurilishi haqida …

3 / 93

ovchi istilohlar va leksik birliklar son jihatdan salmoqli hisoblanadi. turfa soha istilohlari bilan yonma-yon onomastika, jumladan, atoqli otlar-antroponimlar, joy nomlari-toponimlar, geografik obyektlar nomi, gidronimlar, ekologiya, hayvonot (fauna) va o‘simlik dunyosi(flora)ga oid talaygina leksemalar qiyomiga yetgan holda izohlangan. 5. sohaviy terminlar taraqqiyoti. terminologik leksikografiya sobiq sho‘rolar hukmronligi vaqtida o‘zbek tili terminologiyasi yangi tushunchalar va ularni ifodalovchi haddan tashqari ko‘p miqdordagi o‘zlashma terminlar hisobiga kengaydi. soha terminologiyasi tizimining vujudga kelishida sof o‘zbekcha leksik birliklar bilan birga ruschabaynalmilal terminlarning roli yuqori bo‘ldi. bu jihat ayniqsa, tabiiy fanlarga xos terminologik sistemada yaqqol ifodasini topdi. mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi globallashuv va internetga qadam qo‘yilgan xxi asrda har tomonlama takomillashuv jarayonini boshidan kechirmoqda. hozirgi o‘zbek terminologiyasining shiddat bilan taraqqiy etishi til lug‘at tarkibining boyishi va takomillashuviga olib keldi. tibbiy terminlarga doir lug‘atlar xususida so‘z ketganda, a.qosimovning to‘rt jilddan iborat “tibbiy terminlar izohli lug‘ati”ni ham e’tibordan qochirmaslik zarur.ushbu lug‘atda yakka ishlatiladigan o‘zbekcha va baynalmilal terminlar alohida-alohida, shuningdek, …

4 / 93

r, toponimlar ham joy olgan. istilohlarning joriy (kirill) hamda arab yozuvlarida berilishi lug‘atning ilmiy qimmatini ta’minlagan. asarga lug‘atmaqolalar ilova qilingan, u foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ko‘rsatkichlar bilan to‘ldirilgan. leksikografiya prinsiplarigaaaaaa rioya qilingan holda tuzilgan ushbu lug‘atda boshqa lug‘atlardan farqli o‘laroq ma’rifiy yoxud tasavvufiy ta’limot bilan bog‘liq tarzda shakllangan, ijtimoiy ma’no-maxmun kasb etgan, izoh, ta’rif, tavsif talab etadigan, termin xarakteridagi so‘z va iboralar izohlangan. 6. sohaviy terminologiyada amalga oshirilayotgan islohotlar hozirgi o‘zbek terminologiyasi tizimida chet tillarga xos elementlarning alohida miqdori mavjud bo‘lib, ularni kalkalashga hech qanday hojat yo‘q. masalan, telefon, telegraf, traktor, tank, izotop, indikator, orden, bolt, arfa, ring, xokkey, departament, parlament, mina, import, eksport, antenna, armatura, prokuror, aerobus, avtobus, metro, ampermetr, motor, dizel, astronavt, mexanik, radiotexnik, proton, neytron, elektron, 100 radioaktiv, distributiv, audiovizual, identifikatsiya, autentifikatsiya, retranslyatsiya,divergensiya, dissimilyatsiya, iyeroglif , diftong kabi ruschabaynalmilal xarakterdagi ko‘pgina terminlar tarkiban o‘ta rang –barang bo‘lib, texnika, ilm-fan, madaniyat, san’atning hamma sohalarini qamrab olgan. bunday yuzaga …

5 / 93

sining istiqlolni qo‘lga kiritishi (1991) ilm-fan va texnika tilining keng qamrovli taraqqiyotini ta’minladi. o‘zbek tili terminologik leksikasining faollashish jarayoni respublikaning davlat qurilishi, iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiy, madaniy va ma’naviy taraqqiyoti, shuningdek, ijtimoiy turmushning turfa jabhalariga doir talaygina yangi hodisa va tushunchalarni ifodalash zaruriyati bilan chambarchas bog‘liqdir. shu sababli hozirgi paytda o‘ta tezlik bilan to‘lishib borayotgan qator terminologik tizimlarni yana ham takomillashtirish, yuqori bosqicha ko‘tarish o‘zbek terminologiyasi oldida turgan dolzarb, kechiktirib bo‘lmas masalalardan hisoblanadi. 8. terminologiyada yuzaga kelgan muammolar, ularning sabablar 1) ilmiy-texnikaviy terminlarning yanada taraqqiy etishi va takomillashuvida ona tilining ichki manbalari va so‘z yasash usullaridan qoniqarli tarzda foydalanmaslik. ilmiy-texnikaviy taraqqiyot bugungi kunda dunyodagi barcha rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar hayotida lokomativ rolini ado etmoqda. eng zamonaviy qurol-aslahalar, asbob-anjomlar, dastgohlar, robotlar, axborot kommunikatsiya texnologiyalarisiz kelajak jamiyat taraqqiyotini tasavvur qilish amri mahol. o‘zbek modeli asosida o‘z rivojlanish yo‘lini belgilab olgan mamlakatimizda xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlari, xususan, og‘ir va yengil sanoat, qishloq xo‘jaligi, ilm-fan, …

Want to read more?

Download all 93 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek terminologiyasi"

terminologiya-yakuniy.pdf 1.“o‘zbek terminologiyasi” fanida o‘rganiladigan asosiy masalalar fanni o‘qitishda “o‘zbek terminologiyasi” fanining vujudga kelishi va rivojlanishi bo‘yicha bilimlarni o‘zlashtirish va mustahkamlash, talabalarda o‘zbek terminologiyasi bo‘yicha boshlang‘ich bilim ko‘nikmalarini hosil qilish, jamiyatda ro‘y beradigan har qanday o‘zgarishlarning terminologiyada yaqqol ifodasini topishi, o‘zbek terminologiyasi sistemasining dastlab qadimgi turkiy til bitiklarida ko‘zga tashlanishi, uning eski turkiy til va eski o‘zbek adabiy tilida miqdor va sifat jihatdan o‘sib borishi, hozirgi o‘zbek adabiy tilida tub o‘zgarishlarga uchragani, uning sof turkiy (o‘zbekcha) hamda o‘zlashma qatlamlardan iboratligi, terminlarning struktur-grammatik qurilishi haqida bilim berish singari...

This file contains 93 pages in PDF format (381.4 KB). To download "o‘zbek terminologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek terminologiyasi PDF 93 pages Free download Telegram