xorazmiy

PPTX 22 pages 817.5 KB Free download

22 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 817.5 KB

File type PPTX

Pages 22

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 22

madaniyat va san'at sohasidagi boshqaruvning o'ziga xos xusussiyatlari xorazmiy muzaffarova nilufar rejalar: xorazmiy biografiyasi bilan tanishish turli sohalarga oid asarlari tahlili xorazmiy ilmiy merosini asrab-avaylash jahon ilm-faniga qo’shgan hissasi xorazmiy (783, xiva — 850, bagʻdod) — xorazmlik matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk qomusiy olimlaridan. biografiyasi dastlabki maʼlumotni xiva shahrida olgan va yetuk olim boʻlib shakllangan. bunda arab istilosidan soʻng muayyan darajada saqlanib qolgan qadimgi xorazm fani anʼanalari asosiy rol oʻynagan. xalifa horun ar rashidning oʻgʻli va uning xurosondagi voliysi al maʼmun huzuriga — marvga taklif etilgan. 819-yilda bagʻdodni egallagan al maʼmun markaziy osiyolik olimlardan xorazmiy, ahmad al fargʻoniy, habash al hosib marvaziy, abul abbos javhariy va boshqalarni oʻzi bilan olib ketib, oʻziga xos ilmiy jamoa tashkil etgan. bu jamoa fan tarixidagi dastlabki rosmana akademiya deb qaraladigan ilmiy muassasa — „bayt ul hikmat“ („donishmandlik uyi“)ning asosini tashkil etgan. bu akademiyada xorazmiy yetakchi olim va ilmiy rahbar boʻlgan. u shu davrdan …

2 / 22

atto qoʻlga kiritilgan yutuqlar ham unutila boshladi. iv-viii asrlarda olis xitoy va hindistondagi ayrim olimlar faoliyatini hisobga olmaganda konstantinopol (vizantiya) va gandishapurda (eronning hozirgi huziston viloyatida) jon saqlagan yunon olimlari, ayrim suryoniy, yahudiy va nasroniy ruhoniylari omon qolgan yunoncha kitoblarni saqlash, tarjima qilish, sharxlar bitish bilangina shugʻullangan, diniy ehtiyojlar tufayli ayrim astronomik kuzatuvlargina olib borilgan. ix-asrda arab xalifaligi kuchayib, uning poytaxti bagʻdod ulkan iqtisodiy-ijtimoiy markazga aylandi va bu yerga ilm ahli oqib kela boshladi. al hajjoj ibn matar al kufiy, abu zakariyya yahyo ibn al bitrik, huaayn ibn ishoq, qusta ibn luqo al baalbakiy va boshqa yunon olimlarining asarlarini, muhammad al fazariy, yaʼqub ibn tariq va boshqa olimlar hind tilidagi kitoblarni arab tiliga tarjima qila boshladilar, arab tilida dastlabki sharxlar bitildi. lekin fan yangi marralarni egallashi uchun uni yangi rivojlanish bosqichiga koʻtarish lozim edi. fan tarixchisi adam mets iborasi bilan „musulmon renessansi“ deb atalgan fan tarixidagi bu hodisa birinchi navbatda …

3 / 22

igi tufayli paydo boʻlgan. holbuki, xorazmiyning kitobi, birinchi navbatda, algebraik hisobga bagʻishlangan. bu shundan ham koʻrinadiki, kitob nomi ikki muhim algebraik amal — aljabr va almuqobala bilan atalgan. xorazmiy algebraik amallarni, avval tenglamalarni yechishda qanday qoʻllanishini bayon etib, soʻng algebraik shakl almashtirishlariga oʻtgan. aks holda kitobning maqsadini tushunish qiyin boʻlar edi. xorazmiy asari 12-asrning boshlarida kremonalik gerardo, chesterlik robert tomonidan lotinchaga tarjima qilingan, nomi qisqarib „aljebra“ (fransuz, ingliz tillarida), „algebra“ (nemis, rus tillarida) deb atala boshlagan va fan nomiga aylanib ketgan. uning muqaddimasida kitob nima maqsadda yozilgani bayon qilinadi: „men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini oʻz ichiga oluvchi „aljabr val muqobala hisobi haqida qisqacha kitob“ni yozdim, chunki meros taqsimlashda, vasiyatnoma tuzishda, mol taqsimlashda, adliya ishlarida, savdoda va har qanday boshqa shunga oʻxshash turli ishlarda kishilar uchun bu zarurdir.“ kitob uch qism (kitob)dan iborat. uning 15 bobli birinchi qismi „kitob almuxtasar filjabr valmuqobala“ deb nomlangan va sof matematik faktlar bayoniga bagʻishlangan. …

4 / 22

oidasi“ keltiriladi. kitobning navbatdagi ikki bobi algebradan masalalar toʻplami boʻlib, aljabr va muqobala amallari bilan yechiladigan murakkabroq misollarga, „oʻlchashlar haqida bob“i geometriyaga bagʻishlangan. unda shakllarning yuz va hajmlarini oʻlchash qoidalari, pifagor teoremasi va boshqa faktlar bayon qilingan. bu bob hajm jihatdan kichik boʻlsa ham, oʻsha davr amaliyoti uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan. lekin muallif muqaddimada qayd etganidek, bu bobdan koʻzlangan asosiy maqsad geometriyani bayon qilish emas, balki algebra geometriyada ham qoʻllanishini namoyish qilish boʻlgan. masalan: uch tomoni berilgan uchburchakning balandligi algebra vositasida topilishi koʻrsatilgan. kitobning qolgan ikki qismi „vasiyatlar kitobi“ va „takdir aylanishlari hisobi haqida“ deb nomlanib, musulmon fikri boʻyicha, meros taqsimlashga oid masalalar algebra usullari bilan qanday hal etilishi koʻrsatilgan. shunday qilib, „aljabr valmuqobala hisobi haqida qisqacha kitob“ algebra asoslari hamda algebrani amalda tatbiq etishga bagʻishlangan mukammal darslik boʻlgan. sivilizatsiya taraqqiyotida sonlar va arifmetik amallar qanday oʻrin tutishi ravshan, busiz jamiyat taraqqiyotini tasavvur qilib ham boʻlmaydi. bugun …

5 / 22

ni butun insoniyatni arifmetika x* oʻrgatgan ustoz hisoblash mumkin. „arifmetika“ asari oʻrta asrlarda matematika, astronomiya va boshqa fanlar sohasida yozilgan yuzlab olimlarning kitoblari orasida aynan xorazmiy asarlari sharqda ham, gʻarbda ham eng koʻp tarqalgani va umuminsoniy taraqqiyotga eng koʻp hissa qoʻshgani bilan ajralib turadi. bunga xorazmiy keng qoʻllagan original bayon uslubi sabab boʻlgan. bu uslub tagida algoritm gʻoyasi yotadi. xorazmiyning bu gʻoyasi zamonlar oʻtishi bilan koʻproq ahamiyat kasb etib bormoqda va bugunga kelib jamiyat taraqqiyotining eng muhim omillaridan biriga aylandi — raqamli axborotni qayta ishlash shunga asoslanadi. algoritm namunalari (masalan evklid algoritmi) yunon matematikasida uchraydi. xorazmiy algoritmik mushohadaning qiyin va murakkab mavzularni bayon qilishdagi ahamiyatni toʻgʻri baholab, uni oʻz asarlarida muntazam ravishda qoʻllagan, mushohada va bayon uslubiga aylantirgan. oʻrta asrlarga kelib, yevropada avval toʻrt amalni bajarish qoidalari, soʻng umuman arifmetika, 18-asrdan har qanday qatʼiy tartibdagi matematik qoidalar, 19-asrdan hisoblash mashinalari uchun dasturlar „algoritm“ deb atala boshlagan. 20-asr oʻrtalarida algoritm tushunchasi …

Want to read more?

Download all 22 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xorazmiy"

madaniyat va san'at sohasidagi boshqaruvning o'ziga xos xusussiyatlari xorazmiy muzaffarova nilufar rejalar: xorazmiy biografiyasi bilan tanishish turli sohalarga oid asarlari tahlili xorazmiy ilmiy merosini asrab-avaylash jahon ilm-faniga qo’shgan hissasi xorazmiy (783, xiva — 850, bagʻdod) — xorazmlik matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk qomusiy olimlaridan. biografiyasi dastlabki maʼlumotni xiva shahrida olgan va yetuk olim boʻlib shakllangan. bunda arab istilosidan soʻng muayyan darajada saqlanib qolgan qadimgi xorazm fani anʼanalari asosiy rol oʻynagan. xalifa horun ar rashidning oʻgʻli va uning xurosondagi voliysi al maʼmun huzuriga — marvga taklif etilgan. 819-yilda bagʻdodni egallagan al maʼmun markaziy osiyolik olimlardan xorazmiy, ahmad al fargʻoniy, habash al hosib m...

This file contains 22 pages in PPTX format (817.5 KB). To download "xorazmiy", click the Telegram button on the left.

Tags: xorazmiy PPTX 22 pages Free download Telegram