harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi

DOCX 226 стр. 5,5 МБ Бесплатная загрузка

226 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 5,5 МБ

Тип файла DOCX

Страницы 226

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 226

o'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi «___________________________» kafedrasi «__________________________ » fanidankurs ishi bajardi: _____________________ guruh talabasi rahbar: _____________________ olmaliq 2025 mavzu: harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi reja: 1. borliq tushunchasi va uning shakllari. 2. falsafada substantsiya va materiya muammosi. 3. harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi 4. tabiat falsafasi. tayanch so'zlar: ontologiya, borliq va yo'qlik, mavjudlik, reallik, ob'ektiv reallik, sub'ektiv reallik, moddiy borliq, ma'naviy borliq, inson borlig'i, aktual borliq, potentsial borliq, virtual borliq, sotsial borliq, substantsiya, materiya, atribut, harakat, rivojlanish, makon, vaqt, substantsional kontseptsiya, relyatsion kontseptsiya, tabiiy va sun'iy muhit, mikrodunyo, makrodunyo, megadunyo, organik tabiat, noorganik tabiat, hayot muammosi, noosfera, ekologik muammolar. 1. borliq tushunchasi va uning shakllari. faylasuflar qadim zamonlardan buyon «borliq» va «yo'qlik» haqida bahs yuritishgan. ular borliqning vujudga kelishi, mohiyati, xususiyatlari va shakllari haqida ko'plab asarlar yozishgan. xo'sh, borliq nima? …

2 / 226

i. (bu tushunchani falsafada birinchi bor x.volf qo'llagan). olam va borliq masalalarini falsafaning ana shu sohasi o'rganadi. yo'qlik hech nima demakdir. hamma narsani hech narsaga aylantiruvchi, hamma narsaning ibtidosi ham, intihosi ham yo'qlikdir. yo'qlikni hech narsa bilan qiyoslab bo'lmaydi. fanda yo'qlik nima, degan savolga javob yo'q. borliq haqidagi kontseptsiyalar. tarixdan ma'lumki, faylasuflar borliq haqida turlicha g'oyalarni ilgari surishgan. markaziy osiyo tuprog'ida vujudga kelgan zardo'shtiylik ta'limotida borliq quyosh va olovning hosilasidir, alangalanib turgan olov borliqning asosiy mohiyatini tashkil etadi, deb hisoblangan. chunki bu g'oya bo'yicha, har qanday o'zgarish va harakatning asosida olov yotadi va u borliqqa mavjudlik baxsh etadi. qadimgi yunon faylasufi suqrot borliqni bilim bilan qiyoslaydi va uningcha, biror narsa, biz uni bilsakkina bor bo'ladi, insonning bilimi qancha keng bo'lsa, u shuncha keng borliqni qamrab oladi, deb hisoblaydi. qadimgi dunyoning atomist olimi demokrit borliq atomlar majmuasidan iborat deb tushuntirgan. uning fikricha, borliqning mohiyati uning mavjudligidadir. mavjud bo'lmagan narsa yo'qlikdir. islom …

3 / 226

rliq o'ziga ob'ektiv va sub'ektiv reallikni, mavjud bo'lgan va mavjud bo'ladigan olamlarni, moddiylik va ma'naviylikni, o'tmish va kelajakni, o'limni va hayotni, ruh va jismni qamrab oluvchi umumiy tushunchadir. borliq mavjudlik va reallik tushunchalariga qaraganda ham kengroq tushunchadir. mavjudlik — borliqning hozirgi paytda namoyon bo'lib turgan qismi bo'lib, o'tgan va mavjud bo'ladigan narsa va hodisalar ham borliq tushunchasiga kiradi. reallik esa, mavjudlikning hammaga ayon bo'lgan, ular tomonidan tan olingan qismi. borliq o'ziga reallikni ham, mavjudlikni ham qamrab oladi. an'anaviy falsafiy qarashlarda borliqning uchta sohasi ajratib ko'rsatiladi. ularga: tabiat borlig'i, jamiyat borlig'i, ong borlig'i kiradi. bular uchun eng umumiy belgi, ularning mavjudligidir. shuningdek, falsafiy adabiyotlarda tabiat borlig'i va jamiyat borlig'ining quyidagi shakllari ham farqlanadi. tabiat borlig'i odatda tabiatdagi narsalar (jismlar), jarayonlar, holatlar borlig'i sifatida tushuniladi. u ikkiga bo'linadi: azaliy tabiat borlig'i (yoki tabiiy tabiat borlig'i, u insondan ilgari va uning ishtirokisiz ham mavjud bo'lgan) va odam mehnati bilan ishlab chiqarilgan narsalar borlig'i …

4 / 226

smi o'tmishga aylanib, uning o'rnini kelajakdagi qismi egallaydi. hozirgi zamonda kelgusi voqelikning kurtaklari mujassamlashgan bo'ladi. aktual borliqning hali voqelikka aylanmagan va kelgusida voqelikka aylanadigan qismi potentsial borliq deyiladi. potentsial borliq hali voqelikka aylanishga ulgurmagan, salohiyotdagi aktual borliqdir. borliqning biz uchun mavjud qismi real borliq deyiladi. real borliqni naqd borliq ham deyish mumkin. ammo borliqning shunday qismi ham borki, uning bo'lishi ham, bo'lmasligi ham mumkin. borliqning bunday qismi ehtimoliy mazmunga ega. u hali reallikdan uzoqda. mana shunday mazmundagi borliq virtual (lot. virtuales - ehtimol) borliq deyiladi. 2. falsafada substantsiya va materiya muammosi. borliqni shakllarga ajratishda uning asosida, mohiyatida nimalar yotishiga e'tibor qaratish lozim. shu tariqa falsafada substantsiya kategoriyasi shakllangan. substantsiya (lotin. substantia - mohiyat, asosida yotuvchi nimadir) muayyan narsalar, voqealar, hodisalar va jarayonlar xilma-xilligining ichki birligida namoyon bo'luvchi mohiyat. substantsiya deyilganda falsafada dastlabki paytlarda borliq, tabiat, jamiyat, inson va dunyodagi barcha narsa va hodisalarning asosida yotuvchi moddiy yoki ruhiy mohiyat anglangan. …

5 / 226

falsafada materiya haqidagi tasavvurlarning maydonga kelishiga va rivojlanishiga sababchi bo'ldi. materiya tushunchasi moddiy unsurga nisbatan ham, atomga nisbatan ham, pramateriyaga nisbatan ham umumiyroq bo'lgan tushunchadir. materiya olamdagi barcha moddiy ob'ektlarni, butun ob'ektiv reallikni ifoda etuvchi eng umumiy tushunchadir. faylasuflar barcha moddiy ob'ektlarga xos xususiyatlarni umumiy tarzda ifodalash uchun qo'llaydigan tushuncha materiya deb ataladi. demak, materiya moddiy ob'ektlarga xos eng umumiy tushuncha, falsafiy kategoriyadir. xx asrning o'rtalariga kelib, kvant mexanikasi, nisbiylik nazariyasi va hozirgi zamon kosmologiyasi sohalaridagi ilmiy yutuqlar kishilarning ob'ektiv olam hakidagi tasavvurlarini tubdan o'zgartirib yubordi. natijada, tabiatshunos olimlar sezgilarimizga bevosita ta'sir etishining imkoni bo'lmaydigan realliklar haqida ham tadqiqotlar olib bora boshladi. olamning klassik mexanika nuqtai nazaridan kelib chiqib, nisbatan kichik tezlikda harakatlanuvchi sistemalar haqidagi ilmiy manzarasi o'rnini yangicha ilmiy manzaralar egallay boshladi. bu esa materiya haqidagi tasavvurlarning yanada rivojlanishiga sharoit tug'dirdi. materiya ob'ektiv reallikdir. ob'ektiv reallik inson sezgilariga bog'liq bo'lmagan holda, undan tashqarida mavjud bo'lgan voqelikdir. xususan olinganda materiyaning …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 226 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi"

o'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi «___________________________» kafedrasi «__________________________ » fanidankurs ishi bajardi: _____________________ guruh talabasi rahbar: _____________________ olmaliq 2025 mavzu: harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi reja: 1. borliq tushunchasi va uning shakllari. 2. falsafada substantsiya va materiya muammosi. 3. harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi 4. tabiat falsafasi. tayanch so'zlar: ontologiya, borliq va yo'qlik, mavjudlik, reallik, ob'ektiv reallik, sub'ektiv reallik, moddiy borliq, ma'naviy borliq, inson borlig'i, aktual borliq, potentsial borliq, virtual borliq, s...

Этот файл содержит 226 стр. в формате DOCX (5,5 МБ). Чтобы скачать "harakat, rivojlanish, makon va vaqt tushunchalari, ularning o'zaro dialektikasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: harakat, rivojlanish, makon va … DOCX 226 стр. Бесплатная загрузка Telegram