ilmiy va amaliy izlanishda modellashtirish

DOCX 11 pages 68.2 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 68.2 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

mavzu: nazariy va amaliy izlanishda modellashtirish reja: 1. ilmiy modellashtirish haqida tushuncha 2. ilmiy modellashtirishda o`xshashlik sharti 1. ilmiy modellashtirish haqida tushuncha modellashtirish - ilmiy tekshirishning samarali metodidan biri bo`lib keyingi yillarda juda keng qo`llanilmoqda. model fransuzcha so`z bo`lib tarjimasi - namunadir. ilmiy tushunchasi esa tadqiqotchi tomonidan yaratilgan sistema bo`lib, u tekshirilayotgan ob`ekt bilan o`xshashligi bo`ladi, ya`ni uning xarakterli chizgilari va xodisalarini takrorlaydi. modellash usuli – ob`ektni bor kattaligida tekshirishni emas, o`zida o`tkazish qiyin bo`gan xollarda, balki uning modeli, o`xshashi tekshiriladi. model - bu tadqiqotchi tomonidan sun`iy yaratilgan sistema bo`lib, ma`lum nisbatda tekshirilayotgan ob`ektga o`xshash bo`lib, uning turli belgilari unda sodir bo`ladigan jarayon va xodisalar, xamda o`zgarishlarni ifodalaydi. ilmiy tadqiqot ishlarini o`tkazish qiyin bo`lgan, muvaffaqiyatsiz va og`ir bo`lgan hollarda modellashtirishdan foydalanish juda qulaydir. ilmiy izlanishlar ishlarida modellashtirish usulidan foydalanib, maxsus shart-sharoitlarni bajarib tadqiqotlarni olib borilsa, yuqori natijalarga erishish mumkin bo`ladi. modellashtirish uchun ob`ekt tanlashda quyidagi asosiy ko`rsatgichlarni e`tiborga olish kerak …

2 / 11

qotlarni bajarish uchun quyidagi modellashtirish (matematik, fizik, tarkibiy) usullari eng ko`p qo`llanib kelmokda. modellashtirishning ikki turi mavjud. 1) moddiy (fizik,mexanik va hokazo) 2) g`oyaviy (loyihaviy, ideal va hokazo) moddiy narsalardan yasalgan modellar moddiy modellashtirishga kiradi. g`oyaviy modellar esa g`oya shaklida mavjud bo`ladi. misol, matematik modellash fizik jarayonlarning matematik ifodalanishi demakdir. matematik modellash ob`ektni to`liq tekshirish va tadqiq qilish masshtabini o`rganish imkoniyatini beradi. xozirgi ilmiy bilish jarayonida keng qo`llaniladigan usullardan biri sistemali usul hisoblanadi. murakkab ob`ektlarni ilmiy bilishda bu usul juda qulay va bu usul muayyan tarzda o`zaro bog`langan va bir qadar yaxlitlikni tashkil etadigan elementlar majmuini o`rganishni o`z ichiga qamrab oladi. har bir tadqiqot ob`ekti va uni tashkil etuvchi elementlar bir butun sistema deb olinsa, shu sistemani tashkil etuvchi har bir element bir-biri bilan o`zining tutgan o`rni, vaqti, imkoniyatlariga ko`ra, bir-biri bilan shu sistemada funktsional bog`langan bo`ladi. bu elementlarning birining o`zgarishi ikkinchisining xam o`zgarishiga olib keladi. shuning uchun xam bular …

3 / 11

aning matematik yozilishiga aniqliklar kiritadi. fizik modellash ayniqsa parametrlarni arginalda o`zgartirish qiyin yoki iloji yo`q xollarda yaxshi. o`xshashlik bo`yicha modellash ancha sodda va fizikdan arzon, chunki u elektron analizli xisoblash mashinalarida o`tkaziladi. ammo xamisha xam zarur analitik iborani olinavermaydi. matematik modellash xisoblash mashinasida bajariladi va differentsial tenglamalar sistemasi yechimini olish imkonini beradi. grafiklar olinadi. bunda shuni nazarda tutish kerakki, xar qanday analitik ibora xodisalarni dag`al ifodalaydi. fizik yoki mexanik modellashga misol sifatida traktor, kombayn, paxta terish mashinasi va boshqa k/x mashinalarini keltirish mumkin. u xar xil kichraytirilgan masshtabda bo`lishi mumkin. xamma manivr bo`yicha tajribani o`shanda bajariladi. o`xshashlik modellash misoli bo`lib m massaning tebranishi bo`lishi mumkin. uni qattiqligi bor prujinada kondensator va g`altakni qo`shuvchi elektrik kontur yordamida ishlatadi. m massaning erkin tebranishi, ma`lumki mz+gz=o tenglama bilan ifodalanadi bu erda z - m massaning vaqtincha siljishi yoki prujina deformatsiyasi miqdori. ammo shunday shakldagi tenglama bilan konturning elektrik tebranishi xam eziladi. (4.1.1.) bu …

4 / 11

haklar o`xshashligini eslaymiz. unda o`xshashlik shartlarini buzmagan xolda ko`plab xar xil kattalikdagi uchburchaklar olish mumkin. bu geometrik o`xshashlik. mexanik o`xshashlik – geometrik o`xshashlikning yuqoriroq darajasi. bunda geometrik o`xshashlikka rioya qilish shart, bundan tashqari modelning fizik parametrlari naturalnikiga o`xshash bo`lishi xam kerak. masalan, modelning massa, kuch, solishtirma bosimlari naturadaginikiga o`xshashi kerak. o`rganilayotgan xodisaga o`ta ta`sir qiladiganlarinikiga tarqatiladi. natur ob`ektida materialning ichki zo`riqishi tekshirilayotgan jarayonga ta`siri bo`lmasa, model xar qanday materialdan tayyorlanishi mumkin, chunki material o`xshashligi shart emas. geometrik va fizik o`xshashlik ularning bir xil sharti deyiladi. bu model va natur bir xil parametrlar bilan xarakterlanadi. ikki ob`ekt yoki xodisa o`xshashligi shundan iboratki, ularning mos aniqlovchi xarakteristikalari faqat masshtabi bilan farqlanadi va u o`xshashlik koeffitsenti yoki o`zgartirishning ko`paytuvchisi deyiladi. shunday qilib modeldan naturaga, yo teskari qayta xisoblanadigan va mos ko`paytuvchiga oshirishdan tuziladi. masalan, agar natur ob`ekt mn – massa, n – uzunlik va n – tezlik bilan xarakterlansa uning dinamik (mexanik) modeli …

5 / 11

kinchi qonuni bo`ladi, ya`ni r=mj, bu yerda m – massa va j – tezlanish. ammo j = d2l/df2 va differentsiallanganda belgisini tushurib qoldirib (u o`lchamga tasir qilmaydi) kuch uchun quyidagi o`lchamli formulani olamiz. [p]=[m]·[l]·[t]-2 shunday qilib tezlik va tezlanish va quvvat uchun xam o`lcham formulasi olinadi. [v]=[l]·[t]-1, [j]=[l]·[t]-2 , [a]=[m]·[l]2·[t]-2 va [n]=[m]·[l]2·[t]-3 agar asosiy yoki dastlabki o`xshashlik koeffitsent sifatida km, kℓ, kt qabul qilinsa, qolgan xamma kattaliklarning ob`ekt va uning modelini xarakterlaydigan o`xshashlik koeffitsientlari, bu kattaliklarning dastlabki o`xshashlik koeffitsienti qo`yilgan o`xshashlilik formulasi yordamida olinadi. masalan, quvvat uchun o`xshashlik koeffitsienti kn=km, ish uchun o`xshashlik koeffitsienti mos xolda ka=km va shu kabilar. o`xshashlikning uch asosiy koeffitsientidan (masshtabdan) faqat bittasi erkin tanlanadi – chiziqli o`lcham masshtabi kℓ, qolganlari chiziqli masshtab o`lchamlari orkali aniqlanadi. bir xillik shartiga vaqtli o`xshashlik xam kiradi. vaqtlarning mosligi gomoxronlik deyiladi va vaqt o`xshashlik koeffitsienti bilan xarakterlanadi kt=tn:tm. bu modelning vaqt masshtabini aniqlaydi. faraz qilamizki, 1:10 masshtabda qilingan mashina modelini …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ilmiy va amaliy izlanishda modellashtirish"

mavzu: nazariy va amaliy izlanishda modellashtirish reja: 1. ilmiy modellashtirish haqida tushuncha 2. ilmiy modellashtirishda o`xshashlik sharti 1. ilmiy modellashtirish haqida tushuncha modellashtirish - ilmiy tekshirishning samarali metodidan biri bo`lib keyingi yillarda juda keng qo`llanilmoqda. model fransuzcha so`z bo`lib tarjimasi - namunadir. ilmiy tushunchasi esa tadqiqotchi tomonidan yaratilgan sistema bo`lib, u tekshirilayotgan ob`ekt bilan o`xshashligi bo`ladi, ya`ni uning xarakterli chizgilari va xodisalarini takrorlaydi. modellash usuli – ob`ektni bor kattaligida tekshirishni emas, o`zida o`tkazish qiyin bo`gan xollarda, balki uning modeli, o`xshashi tekshiriladi. model - bu tadqiqotchi tomonidan sun`iy yaratilgan sistema bo`lib, ma`lum nisbatda tekshirilayotgan ob`ektga o`xs...

This file contains 11 pages in DOCX format (68.2 KB). To download "ilmiy va amaliy izlanishda modellashtirish", click the Telegram button on the left.

Tags: ilmiy va amaliy izlanishda mode… DOCX 11 pages Free download Telegram