til va nutq birliklari

PPTX 27 pages 379.8 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 379.8 KB

File type PPTX

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

powerpoint presentation til va nutq birliklari reja: 1. til birliklari. 2. nutq birliklari. til va nutq o’zaro dialektik bog’liq bo’lib, ijtimoiy–tarixiy, ijtimoiy–psixik hamda ijtimoiy–individual jarayon-hodisalar sifatida jamiyatga tengi yo’q aloqa quroli va aloqa usuli bo’lib xizmat qiladi. shunday ekan, til va nutq jarayoni qanday amalga oshadi.. fanday birliklar bilan “ish ko’radi”. umuman, til va nutq birliklariga qanday birliklar kiradiyu ularga xos xususiyatlar nimada.. ular orasidagi o’zaro munosabat,bog’liqlik qanday kechadi. hozirda tilshunoslikda, xususan o’zbek tilshunosligida til va nutqning asosiy birliklari sifatida fonema, morfema, leksema, model va tovush, so’z (so’z formasi), so’z birikmasi hamda gap kabilar qayd etiladi. aniqrog’i, til birliklariga: fonema, morfema, leksema va modellar; nutq birliklariga: tovush, so’z (so’z formasi), so’z birikmasi, gap va boshqalar kiritiladi. til va nutq o’zaro bog’liq ekan, bundan o’z-o’zidan-mantiqiy ravishda til va nutq birliklarining ham o’zaro bog’liqligi, o’zaro “ajralmas” aloqada ekanligi tushunchasi kelib chiqadi. boshqacha bo’lishi ham mumkin emas. negaki, til va nutqning bog’liqligi, jamiyatdagi …

2 / 27

gidir. til va nutq dialektikasi quyidagi birliklar orqali namoyon bo’ladi. i. fonema. til birligi bo’lgan fonema fonologik sath ob‘ekti sifatida muayyan jihatlari bilan boshqa til birliklaridan ajralib turadi, nisbiy mustaqillikka ega bo’ladi. fonema tilning boshqa birliklariga nisbatan, aytilganidek, eng kichik (minimal) birligi bo’lib, til sistemasida (strukturasida) eng katta (maksimal) vazifa bajaradi. boshqacha aytganda, fonema hajm taqozosiga ko’ra minimal, ammo vazifasiga, “amaliga”, til strukturasida tutgan mavqeiga ko’ra tengi yo’q maksimal birlik hisoblanadi. aniqrog’i, fonema moddiy birlik-tovush sifatida tilni ham, uning qator birliklarini, shuningdek, nutq birliklarini ham “yaratadi”, “yasaydi”, ya‘ni u ushbu birliklarning moddiy ashyosi, qurilish materiali hisoblanadiki, fonemalarsiz-tovushlarsiz na til (nutq), na uning birliklari mavjud bo’ladi, muayyan vazifa bajaradi. demak, til birligi muammosini yoritish mantiqan fonemasiz (tovushsiz) uning xususiyatlarini aniqlamasdan amalga oshmaydi, to’liq, mukammal bo’lmaydi. bu–aksioma. shunday ekan, fonemaning o’ziga xosligi nimalarda ko’rinadi. bular: 1. fonema (tovush) tilning eng kichik qurilish materiali, moddiy birligi bo’lib, ta‘sir qilish, sezgi uyg’otish quvvatiga ega. …

3 / 27

rning xotirasida o’zining tipik farqlovchi belgilari yig’indisi zaminida shakllangan maxsus ideal “akustik nazorat” yoki “tovush obrazi” sifatida saqlanadi. fonemaning farqlovchi belgilari esa artikulyatsion (nutq a‘zolarining avtomatlashib yoki standartlashib qolgan tipik harakati, holati haqidagi tasavvur) va akustik (fonema aloqador bo’lgan tovush tipiga xos talaffuz sifati: o’ziga xos balandligi, kuchi, tembri, cho’ziq-qisqaligi kabi) belgilar haqidagi tasavvurlar asosida qaror topadi.2 6. fonema inson nutq a‘zolari yordamida hosil qilinadigan tovush tiplarining andazalari bo’lib, ular psixik–akustik obrazlar “galereyasi”, qatori sifatida bizning xotiramizda saqlanadi. so’zlovchilar ushbu psixik–akustik obrazlar asosida nutq a‘zolarini harakatga keltiradi va natijada fonemalarning nutqiy ko’rinishlarini (tovushlarni) hosil etadi.3 7. fonema invariant sifatida namoyon bo’ladi, ya‘ni u til birligi sifatida umumiylik hisoblanadi, nutqdan tashqaridagi-nutqqacha bo’lgan–reallashmagan birlik bo’ladi, “nofunktsional”holat. 8. fonemaning nutqdagi-so’z (so’z formasi), so’z birikmalari tarkibidagi ko’rinishi, qurshov tovushlari ta‘sirida paydo bo’lgan qiyofasi uning variantidir. demak, bunda fonemaning variantlari ma‘no farqlamaydi. chunki ular bir fonemaning turliso’z tarkibida namoyon bo’lishi, qo’llanishi hisoblanadi. qiyoslang: uyim, tun, …

4 / 27

qlanadi. dialektik falsafaning umumiylik va xususiylik kategoriyasi nuqtai nazaridan morfema ham, fonema ham til birliklari sifatida umumiylikka ega. ayni vaqtda xususiylik umumiylikning voqelanishi, umumiylikning muayyan vaziyatda aniq namoyon bo’lishi ekan, morfemaning umumiylikdan xususiylikka o’tishi, fonemadan farq qilishi, o’ziga xosligi nimada. degan haqli savol tug’iladi. eslatamiz, morfema termini tilshunoslikka boduen de kurtene tomonidan kiritilgan bo’lib, so’zning eng kichik ma‘noli qismini ifodalash uchun qo’llangan. demak, ushbu fikrdan morfemaning muayyan ma‘noga egaligi, ma‘no ifodalash tushunchasi kelib chiqadi. aynan mana shu nuqtada morfema fonemadan farq qiladi. shuningdek, morfema ma‘noga ega bo’lishiga ko’ra tilning eng kichik ma‘noli birligi hisoblanadi. bu o’rinda morfemaning tilning eng kichik ma‘noli birligi ekanligi ma‘no ifodalash mezonidan kelib chiqadi. demak, fonema til birligi sifatida hajm taqozosiga ko’ra eng kichik birlik hisoblansa, morfema til birligi sifatida ma‘no ifodalash xususiyatiga ko’ra eng kichik birlik sanaladi, ya‘ni morfema ma‘noli birlikning eng so’nggi, oxirgi chegarasi hisoblanadi. shunga ko’ra u boshqa ma‘noli qismlarga ajralmaydi. qiyoslang: kitoblar: …

5 / 27

terlanadi. qiyoslang: tonggi, kechki; tomga,yo’lakka, yotoqqa. demak, qayd etilgan so’z formalarida qo’llanayotgan–gi,-ki;-ga,-ka,-qa morflarning jami bir morfemani tashkil qiladi, ya‘ni–gi,-ki bitta morfema;-ga,-ka,-qa bitta morfema hisoblanadi. ayni vaqtda ushbu morfalar biri ikkinchisiga nisbatan allomorf(a)–morfemaning varianti–so’z shakli tarkibidagi ko’rinishi hisoblanadi. ma‘lum bo’ldiki, allomorf(a) morfemaning varianti bo’lib, alohida morf(a) sifatida o’ziga mos, muvofiq keladigan so’z shakli tarkibidagina ishtirok etadi.allomorf sifatida kuzatiladigan har bir morf(a)ning qo’llanish imkoniyati chegaralangan bo’lib, u faqat o’zi uchun qulay bo’lgan sharoitda yuzaga chiqadi, tanlab qo’shiladi. morfning–allomorfning biri o’rnida ikkinchisi ishlatilmaydi. qiyoslang: tonggi-tongki, kechki-kechgi. bunga fonetik vaziyat, fonetik shakl va semantika yo’l qo’ymaydi. demak, allomorflar qo’llanadigan so’z formalari qanday qabul qilingan bo’lsa, shunday shaklda namoyon bo’ladi. xullas: 1. morfema fonema bilan til birligi sifatidaumumiylikka ega. 2. morfema tilning muayyan ma‘noli birligi sifatida fonemadan farq qiladi, o’ziga xoslikka, xususiylikka ega bo’ladi. 3. morfemalar ifoda va mazmun tomonlarining birligidan tashkil topadi. 4. morfema so’z kabi nutqiy–sintaktik mustaqillikka ega emas. u nutqda leksema, so’z …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "til va nutq birliklari"

powerpoint presentation til va nutq birliklari reja: 1. til birliklari. 2. nutq birliklari. til va nutq o’zaro dialektik bog’liq bo’lib, ijtimoiy–tarixiy, ijtimoiy–psixik hamda ijtimoiy–individual jarayon-hodisalar sifatida jamiyatga tengi yo’q aloqa quroli va aloqa usuli bo’lib xizmat qiladi. shunday ekan, til va nutq jarayoni qanday amalga oshadi.. fanday birliklar bilan “ish ko’radi”. umuman, til va nutq birliklariga qanday birliklar kiradiyu ularga xos xususiyatlar nimada.. ular orasidagi o’zaro munosabat,bog’liqlik qanday kechadi. hozirda tilshunoslikda, xususan o’zbek tilshunosligida til va nutqning asosiy birliklari sifatida fonema, morfema, leksema, model va tovush, so’z (so’z formasi), so’z birikmasi hamda gap kabilar qayd etiladi. aniqrog’i, til birliklariga: fonema, morfema, lek...

This file contains 27 pages in PPTX format (379.8 KB). To download "til va nutq birliklari", click the Telegram button on the left.

Tags: til va nutq birliklari PPTX 27 pages Free download Telegram