fitratning puristik g‘oyalari

DOCX 5 pages 21.0 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 21.0 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

fitratning puristik g‘oyalari axmedova aynura quanishbay qizi toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti 3-bosqich talabasi annotatsiya: ushbu maqolada abdurauf fitratning tilshunoslik faoliyati, “chig‘atoy gurungi” jamiyatida til siyosati uchun olib borgan faol harakatlari va o‘sha davrdagi adabiy til va ilmiy terminologiyaga kirgan o‘zlashmalar xususida so‘z yuritilgan, fikr bildirilgan. kalit so‘zlar: jadid, purizm, termin, tilshunoslik, o‘zlashma. jadidlar xalqimiz tarixining xix asrning oxiri va xx asrning boshlarida o‘zlarining bebaho iste’dodlari, fidoyiliklari bilan chuqur iz qoldirgan ziyolilardir. ular bitta umumiy g‘oya, ya’ni “uyg‘onish” g‘oyasi ostida birlashdilar. ular millatni g‘aflat uyqusidan uyg‘otish, o‘zbek xalqini ham rivojlangan xalqlar safiga qo‘shish uchun jon-jahdi bilan harakat qildilar. bu ulug‘ yo‘lda o‘zlarining qobiliyatlarini, aqliy va jismoniy kuchlarini, shaxsiy mablag‘larini, hatto aziz jonlarini ham fido qildilar. mana shunday og‘ir va xavfli xizmatni o‘z zimmasiga olgan va uni maromiga yetkazib bajargan ziyolilardan biri abdurauf fitratdir. u so‘z va ish birligini oliy maqomga olib chiqqan fidoyi jadid, yozuvchi, tarixchi, adabiyotshunos, tilshunos, pedagog, …

2 / 5

susiyatlarini ochib berishga, o‘zbek tilining turkiy tillar tizimidagi o‘rnini va bundan keyingi istiqbolini belgilab berishga intildi. u jonkuyar tilshunos sifatida 20-yillar til siyosati qozonida qaynadi va turkiy tillarni birlashtirish siyosatining oqibatlarini sezgani holda har qaysi turkiy tilning umumiy jihatlari bo‘lishi bilan birga, o‘ziga xos xususiyatlari ko‘pligi, shuning uchun har qaysi turkiy til mustaqil ravishda rivojlanishi va o‘z xalqiga xizmat qilishi lozimligini angladi.[4] fitratning tilshunoslik faoliyati bir qancha olimlar tomonidan o‘rganilgan va hozir ham o‘rganilmoqda. fitratning hayoti va tilshunoslikka oid qarashlarini keng miqyosda o‘rgangan olimlardan biri muhabbat qurbonovadir. olimaning “fitrat – tilshunos”, “fitrat til taraqqiyoti haqida”, “fitratning tilshunoslik merosi”, “abdurauf fitrat va o‘zbek tilshunosligi” kabi tadqiqotlari buning yorqin misolidir. fitratning tilshunoslik faoliyatidagi jonkuyarligi shundaki, u sovet mafkurasi davrida o‘zbek xalqi bilan birga uning tili va adabiyoti ham mustamlaka bosimi ostida qolgan paytda, milliy tilimiz arabcha, fors-tojikcha, ruscha o‘zlashmalarga to‘lgan bir paytda tilning himoyachisi sifatida til siyosati maydoniga kirib keldi va purizm …

3 / 5

tug‘ildi. fitrat mana shu kabi muammolarni yechish uchun o‘zbek tilining milliy grammatikasini ishlab chiqdi va uni darslik sifatida maktablarda o‘qitilishini nazorat qildi, milliy adabiy til va uning me’yorlarini yaratishga, kirib kelayotgan yot so‘zlar va ilmiy istilohlarni o‘zbekchalashtirishga harakat qildi. uning til va imlo qurultoyida so‘zlagan nutqlari xalqni shu yo‘lda birlashishga chorlashdan iborat edi. u “tilimiz” maqolasida xalqning “tilimizni arab-fors tillaridan imkonsizligi” borasidagi keskin da’volarning zamini bo‘sh ekanligini o‘zining ochiq teran fikr-mulohazalari bilan ilmiy asoslab berdi: “shul choqda tilingizdagi arab, fors so‘zlarining turkchasi topilmaydur demoqchi bo‘lsangiz, so‘zingiz yanglishdur. turkchani bilmas ekansiz. o‘rganing. hozirgi so‘zlarimizdagi arabcha, forschalardan bir nechasi uchun turkcha topilmaydur desangiz to‘g‘ridir”.[4] fitrat har bitta o‘zlashgan va o‘zlashayotgan so‘zning avval muqobilini o‘z tilimizdan qidirib ko‘rishimiz kerakligini, agar topilmasa ham to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘zlashtirmasdan uni tilimizning me’yorlariga moslab, ya’ni “turkchalashtirib” qabul qilishimiz kerakligini ta’kidlaydi:”biz ham ularni chiqarmoqchi emasmiz. unlarni olurmiz, lekin o‘zimizniki qilurmiz. turkchalashtirurmiz. qoidaning turkchasi yo‘qdur. sarfning turkchasini topolmadik. ikkisin dahi …

4 / 5

“sira son”ning “tartib son”, “ulush son”ning “taqsim son”, “o‘rtoqliq son”ning “jamlovchi son” kabi muqobillari yurg‘unlashganki, ularning o‘zaklari arabcha o‘zlashma ekanligi ko‘rinib turibdi.[6] ma’lumki, har qanday tilda, albatta, o‘zlashmalar mavjud bo‘lgan. hech qaysi til alohida o‘zi mustaqil rivojlana olmaydi. turkiy tilning o‘tmish tarixida ham har xil tillardan tilimizga doimiy ravishda o‘zlashmalar kirib turgan. xususan, o‘zbek tilining ilk davri - qadimiy turkiy tilda (xi – x asrlar), toshbitiklar matnida xitoycha, so‘g‘dcha, sanskritcha; eski turkiy til (xi – xiv asrlar) va eski o‘zbek adabiy tili (xv – xix) davrida arabcha, fors-tojikcha, mo‘g‘ulcha o‘zlashmalar mavjud bo‘lgan. o‘z davrida bu kabi o‘zlashmalarni me’yorida tutib turishga harakat qilingan. jumladan, o‘zbek tilshunos va lug‘atshunos olimi mahmud qoshg‘ariy chetdan kirgan so‘zlarga ikki xil qarashni aytib o‘tgan edi: birinchisi, turmushga kirgan asbob-ashyolar nomlari. bularni u zarur va foydali hisoblagan. ikkinchisi tilda bo‘lgan so‘zlar o‘rnida boshqa so‘z qo‘llash, buni u zararli deb bilgan. masalan, u o‘g‘uzlarning ko‘zaj va qumg‘on so‘zlari …

5 / 5

‘ldir. bu ayniqsa, bugungi globallashuv texnika davrida to‘xtovsiz ravishda to‘g‘ridan to‘g‘ri ingliz tilidan kirib kelayotgan terminlarni tartibga solishda, takomillashtirishda bajarilishi lozim bo‘lgan muhim amaliy ishlardandir. xulosa qilib aytganda, abdurauf fitrat o‘zbek tilshunosligi tarixida turk tili uchun zalvorli mehnat qilgan mahmud qoshg‘ariy, alisher navoiy kabi buyuklar qatorida turuvchi o‘z xalqiga, ona tiliga sodiq, fidoyi xizmat qilgan qomusiy olimdir. foydalanilgan adabiyotlar: 1. abdurauf fitrat. tanlangan asarlar. i-v jildlar. – toshkent, 2000-2006. 2. abdushukurov b. o‘zbek adabiy tili tarixi. – toshkent, 2020. – b. 151. 3. alisher navoiy. muhokamat ul-lug‘atayn. – toshkent, 2011. 4. fitrat. tilimiz. “ishtirokiyun”, 1919-yil, 132-son. 5. mahmud qoshg‘ariy. devonu lug‘otit turk. i jild. – toshkent, 1960-1963. – b. 21. 6. mahmudov n. fitrat – fidoyi tilshunos // jadid. – toshkent:fan, 2024. 22-son. 7. o‘zbek tilining izohli lug‘ati. v jildlik. – toshkent: o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002-2008. 8. qurbonova m. abdurauf fitrat va o‘zbek tilshunosligi. – toshkent: universitet, 1997. – b.14.

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fitratning puristik g‘oyalari"

fitratning puristik g‘oyalari axmedova aynura quanishbay qizi toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti 3-bosqich talabasi annotatsiya: ushbu maqolada abdurauf fitratning tilshunoslik faoliyati, “chig‘atoy gurungi” jamiyatida til siyosati uchun olib borgan faol harakatlari va o‘sha davrdagi adabiy til va ilmiy terminologiyaga kirgan o‘zlashmalar xususida so‘z yuritilgan, fikr bildirilgan. kalit so‘zlar: jadid, purizm, termin, tilshunoslik, o‘zlashma. jadidlar xalqimiz tarixining xix asrning oxiri va xx asrning boshlarida o‘zlarining bebaho iste’dodlari, fidoyiliklari bilan chuqur iz qoldirgan ziyolilardir. ular bitta umumiy g‘oya, ya’ni “uyg‘onish” g‘oyasi ostida birlashdilar. ular millatni g‘aflat uyqusidan uyg‘otish, o‘zbek xalqini ham rivojlangan xalqlar safiga qo‘shish uchun jon-jahdi b...

This file contains 5 pages in DOCX format (21.0 KB). To download "fitratning puristik g‘oyalari", click the Telegram button on the left.

Tags: fitratning puristik g‘oyalari DOCX 5 pages Free download Telegram