borliq va uning shakllari

DOC 11 pages 220.0 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 220.0 KB

File type DOC

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

5-mavzu: ontologiya-borliq falsafasi. reja: 1. borliq va uning shakllari. 2. materiya kategoriyasi. 3. harakat tushunchasi. 4. fazo va vaqt borliqning mavjud bo‘lish tamoyillari. tayanch so‘z va iboralar: borliq, mavjudlik, ideal, virtual, potensial, abstrakt, ma’naviy borliq, tabiat borlig‘i, inson borlig‘i, sotsial borliq, materiya, borliqning atributlari, harakat, fazo, vaqt, in’ikos, ong, o‘zgarish, harakatning turlari, rivojlanish, fazo, vaqt, substansial va relyatsion yondashuvlar, fazo va vaqtning xususiyatlari, olam, hayot, noosfera. borliq va uning shakllari. faylasuflar qadim zamonlardan beri «borliq» va «yo‘qlik» haqida bahs yuritishdi. ular borliqning vujudga kelishi, mohiyati, xususiyat va shakllari haqida ko‘plab asarlar yozishdi. borliq nima, degan savol bir qarashda juda oddiy ko‘ringani bilan, biroq unga barchani birday qanoatlantiradigan javob hanuz topilgani yo‘q. bu holat borliqqa turlicha nuqtai nazarlardan qarashlarning mavjudligi bilan izohlanadi. masalan, ayrim faylasuflar nazarida, borliq – moddiylik, moddiy jismlarni qamrab oluvchi ob’ektiv reallikdir. unda inson tafakkuri, o‘y-xayollari borliq tushunchasidan tashqaridami, degan savolga, ular ob’ektiv reallikning hosilasidir, deb javob berishadi. …

2 / 11

sh etadi. suqrot borliqni bilim bilan qiyoslaydi. uningcha, biror narsa, biz uni bilsakkina bor bo‘ladi, insonning bilimi qancha keng bo‘lsa, u shuncha keng borliqni qamrab oladi. demokrit fikricha, borliq atomlar majmuasidan iborat. borliqning mohiyati uning mavjudligida. mavjud bo‘lmagan narsa yo‘qlikdir. yevropalik olimlar david yum va jorj berkli, borliqni sezgilarimiz majmuasi. gegel esa borliqni mavhumlik, mutlaq ruhning namoyon bo‘lishi deb ta’riflaydi. islom ta’limotida esa borliq bu ilohiy voqelik, alloh yaratgan mavjudlikdir. bu borada vahdati vujud va vahdati mavjud ta’limotlari bo‘lgan. hozirgi davrda fanning so‘nggi natijalari bilan islom dini ta’limotlarini qiyosiy o‘rganish muhim ahamiyatga ega. masalan, qur’onda borliq yaratilishi jarayonining olti davrida osmon jismlari va yer shakllangan. bizning sayyoramiz rivojlanishni boshdan kechirib, nihoyat insonlar yashashi uchun qulay joyga aylangan. tadqiqotchi mel tompson fikriga ko‘ra: “dinning ko‘pgina shakllari da’vo qilishicha, ularning ta’limotlari olam tabiati va makon haqidagi bilimlarni o‘z ichiga oladi. din bizga taklif qilayotgan “olam haqidagi tasavvur” – bu shunchaki ertaga boshqasi …

3 / 11

deyishimiz mumkin. mantiqan olganda esa “kun” masalasini bugungi kundagi ma’nosi bilan tushunish to‘g‘ri bo‘lmaydi. chunki olam yaratilishi jarayonining ilk bosqichlarida yerning quyosh atrofida aylanuvchi asosiy sababi mavjud bo‘lmagan. qur’on tarjimalarida ham bibliyadagidek olam yaratilishi jarayoni olti kunga teng davr ichida sodir bo‘lgan. ya’ni mufassirlar “yavm” so‘zini uning keng tarqalgan ma’nosidan kelib chiqib, “kun” deb tarjima qilganlar: إن ربكم ألله الذى خلق السموات والأرض فى ستة أيام ثم استوى على العرش ... “ darhaqiqat, rabbingiz osmonlaru yerni olti kunda yaratgan...” . bizningcha, ushbu masalada qur’onning tarjima va tafsirlaridagi “kun” so‘zini “davr” ma’nosida qabul qilish kerak. mazkur oyatni “parvardigoringiz osmonlar va yerni olti davr ichida yaratdi” deb tushunish maqsadga muvofiq. boshqa tomondan olib qaraganda, islomning ilk davrlaridagi yahudiy va masihiylar orasida keng tarqalgan “olti kunlik yaralish”ga ochiqchasiga qarshi chiqmaslik maqsadida, “yavm”ni “kun” deb ongli ravishda tarjima qilingan. lekin “yavm” quyoshning chiqib botishi orasidagi vaqtni emas, ko‘proq kunduzgi kun yorug‘ligini bildiradi. shu ma’noda …

4 / 11

وى على العرش “alloh osmonlar va yerni hamda ularning o‘rtasidagi bor narsani olti kunda yaratib, so‘ngra arsh uzra “mustaviy” bo‘lgan zotdir” bu yerda ham kun so‘zini “davr” ma’nosida tushunish maqsadga muvofiq. bibliyadagi dunyoning yaratilish jarayoni tavsifi bilan qur’on ma’lumotlari o‘rtasidagi ulkan farq islom paydo bo‘lgan davrda muhammad (s.a.v.)ga qarshi ilgari surilgan: “u tavrotning matnlarini ko‘chirib olgan” – degan behuda ayblovlarni esga soladi. musulmon mutafakkirlar borliq haqidagi ta’limotni har jihatan rivojlantirganlar. forobiy fikricha, ilk borliq azaliy allohning o‘zidir. beruniy fikricha, borliq hamma narsaning asosida yotadigan umumiylikdir. aslida, borliq keng falsafiy tushuncha, o‘ziga butun mavjudlikni, uning o‘tmishi, hozir va kelajagini ham qamrab oladi. faylasuflar borliqni tushuntirish uchun yo‘qlik tushunchasini unga antipod sifatida olib va shu asosda uning zaruriy mohiyatini ochishga intilganlar. materialistlar borliqni ob’ektiv reallik bilan, materiya bilan aynanlashtirishadi. borliq kategoriyasi umumiy abstraksiya, mavjudlik belgisi bilan barcha narsa-hodisalarni: ob’ektiv va sub’ektiv reallik, mavjud bo‘lgan va mavjud bo‘ladigan olamlar, moddiylik va ma’naviylik, o‘tmish …

5 / 11

avjudlikni ham qamrab oladi. an’anaviy falsafiy qarashlarda borliqning uchta sohasi: tabiat, jamiyat, ong ajratib ko‘rsatiladi. ular uchun eng umumiy belgi ularning mavjudligidir. shunday qilib, borliqning umumiy manzarasini yaratish zaminidan notirik tabiat o‘rin oladigan o‘ziga xos piramida hosil bo‘ladi. borliqning shakllari notirik tabiat, tirik tabiat, ijtimoiy borliq, inson borlig‘i,ma’naviy borliq va virtual borlitq kabilardir. borliqning bu umumiy shakllari o‘ziga xos xususiyatga, o‘zining betakror mohiyatiga egadir. borliqning turli shakllarini jonsiz tabiatdan boshlab mufassalroq ko‘rib chiqamiz, zero u hozirgi zamon fani nuqtai nazaridan jonli va ijtimoiy tabiatning negizi hisoblanadi. tabiat borlig‘i birlamchi (ya’ni inson va uning faoliyatidan qat’i nazar mavjud bo‘lgan narsalar va jarayonlar borlig‘i) va ikkilamchi (yoki odamlar tomonidan yaratilgan narsalar va jarayonlar borlig‘i) tabiat borlig‘iga bo‘linadi. birlamchi tabiat notirik tabiat narsalari va jarayonlarining borlig‘i – butun tabiiy va sun’iy dunyo, shuningdek tabiatning barcha holatlari va hodisalari (yulduzlar, sayyoralar, yer, suv, havo, binolar, mashinalar, aks sado, kamalak, ko‘zgudagi aks va sh.k.)dir. birlamchi …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq va uning shakllari"

5-mavzu: ontologiya-borliq falsafasi. reja: 1. borliq va uning shakllari. 2. materiya kategoriyasi. 3. harakat tushunchasi. 4. fazo va vaqt borliqning mavjud bo‘lish tamoyillari. tayanch so‘z va iboralar: borliq, mavjudlik, ideal, virtual, potensial, abstrakt, ma’naviy borliq, tabiat borlig‘i, inson borlig‘i, sotsial borliq, materiya, borliqning atributlari, harakat, fazo, vaqt, in’ikos, ong, o‘zgarish, harakatning turlari, rivojlanish, fazo, vaqt, substansial va relyatsion yondashuvlar, fazo va vaqtning xususiyatlari, olam, hayot, noosfera. borliq va uning shakllari. faylasuflar qadim zamonlardan beri «borliq» va «yo‘qlik» haqida bahs yuritishdi. ular borliqning vujudga kelishi, mohiyati, xususiyat va shakllari haqida ko‘plab asarlar yozishdi. borliq nima, degan savol bir qarashda juda od...

This file contains 11 pages in DOC format (220.0 KB). To download "borliq va uning shakllari", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq va uning shakllari DOC 11 pages Free download Telegram