гап булакларининг классификациям

DOC 276 pages 1.8 MB Free download

276 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.8 MB

File type DOC

Pages 276

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 276

$a.ғуломов, м.асқарова ҳозирги ўзбек адабий тили синтаксис университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик қайта ишлаиган ва тўлдирилган учинчи нашри ўзсср олий ва махсус ўрта таълим министрлиги тасдиқлаган тошк.ент «уқитувчи» 1987 'ақризчи филология фанлари доктори а. н. нурмонов 1ахсус редактор филология фанлари доктори, рофессор ш. ра\матуллаев ^арсликнииг «сўз бирикмаси», «гап», «содда гап» қисмини . ғуломов, «қўшма гап» қисмини м. асқарова ёзган. 1артли қисқартмалар дулла қаҳҳор ^ам раҳмат :қад мухтор >ди кербобоев зис полевой гоголь шна николаева убжон шукуров я [ шоир эоҳим раҳим кленин учқуни» газетаси иий илди. 6. студентларнинг синтаксиста оид бирор масала ’шча программа ҳажмидан кенгроқ, мукаммалроқ, яна ҳам чу- >роқ билим олишлари, айрим синтактик ҳодисаларнинг ёрити- ц тарихи, бу соҳадаги ҳар хил мулоҳазалар билан танишиш- >и учун берилган адабиётлар рўйхатига айрим ўзгаришлар ки- илди: янги ишлар кўрсатилди, асарлар икки қисмга (асосий биётлар ва қўшимча адабиётларга) ажратиб берилди. синтаксис ҳақида тушунча 1- §. 1. грамматика тилнинг грамматик …$

2 / 276

матик форма, интонация ва мазмун жиҳатидан тугалликка эга бўлган мустақил парчаси гапдир. сўз бирикмаси бундай хусусиятларга эга эмас, у гапда қурилиш материали бў* либ хизмат қилади. шунинг учуй гап ҳақида таълимот синтаксиснинг асоси саналади. нутқда сўзлар сўз қўшишнинг йўллари, макетлари асосида алоқага киришади. масалан, сифатловчи+сифатланмиш форма- сидаги бирикиш: қизил байроқ (сифат+от). сўзларнинг синтак- тик алоқага киришуви мазмун билан боғланади: сўзлар ички (мазмун) томонлари мос келгандагина бирикади; сўзларнинг грамматик муносабатга киришуви ўша сўзлар билан ифодаланган тасаввурлар орасида маълум муносабат, алоқа борлигига асос- ланади. сўзларнинг ҳамма типдаги қўшилиши синтаксисда текширила- вермайди: синтаксисда ширин қовун, қовуннинг хиди, қовунни емоқ типидаги эркин қўшилишлар ўрганилади, лекин оқ қовун типидаги қўшилишлар текширилмайди, чунки биринчи тип сўз- ларнинг нутқ процессида қўшилиши билан ҳосил бўладиган эркин бирикмасига тенг; иккинчи типнинг хусусияти эса бундан бошқа- чадир: у эркин бирикма эмас, балки лексик талаб билан туғилган дурғун бирикма (номинатив бирлик): оц цовун— «оқ тусдаги ҳам- ма қовун» маъносида эмас, балки …

3 / 276

ошқалар. синтаксис термини, грамматика терминининг ўзи каби, икки маънодачқўлланади: 1) тилнинг синтактик қурилиши, унинг қону- ниятлари; 2) тилнинг грамматик қурилиши ҳақидаги фаннинг — грамматиканинг бир қисми. биз синтаксис терминини шу иккинчи маънода, биринчи маънода эса «синтактик қурилиш» терминини ишлатамиз. 2. синтаксиснинг маркази гап ҳақидаги таълимотдир. ҳар бир гап бир тугал фикрни билдиради, лекин гапдаги фикр тугаллиги нисбийдир: айрим гапларнинг мазмуни якка олинганда аниқ, тў- лиқ бўлмайди. шунингдек, улар мустақил ҳолда бўлганда ҳам, нутқда бошқа гаплар билан мазмун жиҳатидан боғлиқ бўлади. нутқнинг табиати, унинг алоқа-аралашув функдияси шундай ха-!, рактерга эга. бирор темада ёзилган бир асарни олсак, ундаги мазмун тўлиқлиги бутун текстдан англашилади. бу яхлитлик ўз ичида бўлакларга (қисм, абзац — график ажратмалар каби) бў- линади ва ҳар бир бўлак ўзича нисбий бутун — яхлит саналади. фикр тугаллигини, тугал фикрни билдирадиган минимал — энг кичик бўлак гапдир. гаплар бирлашиб, йирик синтактик конструкция ҳосил қилади. бундай синтактик конструкция шу типдаги бошқа конструкция билан …

4 / 276

ам машҳур. (газетадан.) бу парча шуни кўрсатадики: 1. фикр баён қилиш гап (содда гап ва дўшма гап) доираси билангина чегараланмайди. тўлиқ фикрни, одатда, гапдан йирик бўлган синтактик бутунлик беради. гаи бу бутунлик составида унинг бир компоненти саналади. 2. бу компонент шу бутунликдаги бошқа компонентлар билан ҳар жи- ҳатдан (мазмун, грамматик) турли воситалар орқали богланган бўлади. унинг ўз композицияси ва стилистик хусусиятлари сақ- ланган бўлади. 3. содда гап бутунлик составида маълум шароит- ларда ўзича бир абзацни ташкил қилиши мумкин (гулистон ипакчилик соҳасида ҳам машҳур). 4. бундай синтактик бутунлик, синтактик конструкция текст саналади. айрим — узуқ гап нисбий тугал фикрни ифодалайди, текст бутун бир комплекснинг мунда- рижасини билдиради. 5. текст бир бутунлик бўлганлигидан, у ўз мундарижасига мос келадиган айрим сарлавҳаларга эга бўлиши ҳам мумкин. текст айрим сегментларга — қисмларга (айрим пар- чаларга, абзацларга, гапларга) бўлинади. демак, тилнинг алоца- аралашув воситаси эканлигини текст яна ҳам аниқ кўрсатади, нутқ текст тусида намоён бўлади. 6. …

5 / 276

рлик сифатида гапдан кўра катта синтактик бутунлик деб қараш ке- раклигини таъкидлайдилар: бунда синтаксиснинг юқори чегараси қўшма гап синтаксиси эмас, балки текст синтаксиси бўлади. тек- ширувчиларнинг кўпчилиги бу соҳани биринчи қараш бўйича ёритмоқдалар. текст синтаксиси ўзбек тилшунослигида ҳали ўрганилмаган. асосий синтактик бирликлар 2- §. сўзларнинг ўзаро алоқага киришувидан сўз қўшилмаси ҳосил бўлади. булар икки хил: 1) гап (япроқлар кўм-кўк); 2) сўз бирикмаси (кўм-кўк япроқлар). тилнинг асосий функцияси — жамиятда алоқа, информация — ахборот воситаси бўлиш. фикр ифодалаш вазифасини гап бажа- ради. сўз бирикмаси эса фикр ифода этмайди. демак, синтак- сиснинг бош бирлиги гап бўлиб, сўз бирикмаси гапнинг составига кирадиган компонент — ёрдамчи бирликдир. синтаксиснинг мар- кази гап ҳақидаги таълимотдир. тилнинг синтактик бирликлари — гап ва сўз бирикмалари — сўзларнинг қўшилишидан ҳосил бўлиши, бу қўшилишнинг эса турли воситалар (масалан, аффикслар: пахтанинг гули) орқали юзага келиши синтактик бирликларнинг тилдаги бошқа бирлик- лар билан боғлиқ эканлигини кўрсатади: сўз қўшилмаси ҳосил қилиш учун маълум …

Want to read more?

Download all 276 pages for free via Telegram.

Download full file

About "гап булакларининг классификациям"

a.ғуломов, м.асқарова ҳозирги ўзбек адабий тили синтаксис университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик қайта ишлаиган ва тўлдирилган учинчи нашри ўзсср олий ва махсус ўрта таълим министрлиги тасдиқлаган тошк.ент «уқитувчи» 1987 'ақризчи филология фанлари доктори а. н. нурмонов 1ахсус редактор филология фанлари доктори, рофессор ш. ра\матуллаев ^арсликнииг «сўз бирикмаси», «гап», «содда гап» қисмини . ғуломов, «қўшма гап» қисмини м. асқарова ёзган. 1артли қисқартмалар дулла қаҳҳор ^ам раҳмат :қад мухтор >ди кербобоев зис полевой гоголь шна николаева убжон шукуров я [ шоир эоҳим раҳим кленин учқуни» газетаси иий илди. 6. студентларнинг синтаксиста оид бирор масала ’шча программа ҳажмидан кенгроқ, мукаммалроқ, яна ҳам чу- >роқ билим олишлари, айрим синтак...

This file contains 276 pages in DOC format (1.8 MB). To download "гап булакларининг классификациям", click the Telegram button on the left.

Tags: гап булакларининг классификациям DOC 276 pages Free download Telegram