bobur va muhammad solih asarlarining til xususiyatlari

PPTX 16 pages 208.1 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 208.1 KB

File type PPTX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

слайд 1 1 аlisher navoiy nomidagi toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti маvzu: bobur va muhammad solih asarlarining til xususiyatlari 2 reja bobur asarlari tili va uslubi “xatti boburiy” alifbosining ahamiyati “shayboniynoma” asarining lisoniy jihatlari boburiylar saltanatida navoiy tili o‘zbek tilining eng yuksak namunasi hisoblangan. navoiy she’riyati o‘zbek adabiyotining toji sanalgan. binobarin, o‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida bobur alisher navoiy dahosidan so‘ng juda katta xizmat qildi. xususan, umumxalq tilini mukammal egallab, adabiy til bilan umumxalq tili o‘rtasidagi uzilishni bartaraf etishga, ularni bir-biriga yaqinlashtirishga ham nazariy, ham amaliy jihatdan jiddiy e’tibor berdi. bobur asarlarining tili ravon bo‘lib, u o‘g‘li humoyunga yozgan xatlaridan birida uning dabdabali uslubini tanqid qiladi: «xatingni xud tashvish bilan o‘qusa bo‘ladur, vale asru mug‘lakdur (juda chalkashdir). nasri muammo hech kishi ko‘rgan emas. imlong yomon emas, agarchi xili rost emas. iltifotni to bila bitibsen, qulunjni yo bila bitibsen. xatingni xud har tavr qilib o‘qusa bo‘ladur, vale bu mug‘laq alfozingdin …

2 / 16

e gul – gul bāš, jāe xār – xār bāš (gul qarshisidda gul bo‘l, tikan qarshisida tikan bo‘l). shunga o‘xshash maqollar hikmatli so‘zlar bilan bir qatorda, omonim, polisemantik so‘zlar va tuyuqlarni ko‘plab ishlatadi: qaddïmnï firāq mehnati ya qïldï, köŋlüm ğamu anduh otïğa yaqïldï. hālimni sabāğa aytïb erdim, ey gul, bilmän sengä šarh qïlmadï ya qïldï. boburning badiiy nasr namunasi bo‘lgan “boburnoma” asari ham o‘z davriga nisbatan sodda va obrazli tilda yozilgan. asar xv asr oxiri - xvi asr boshlaridagi o‘zbek tili taraqqiyotining ahvolini o‘rganish uchun ham qimmatli, muhim manba hisoblanadi. muallif asar haqida so‘z ketganda, uni “vaqoyi’” deb ataydi. o‘g‘li xumoyun ham asarni shunday nomlagan. uning zo‘r istagi - “vaqoyi’”ni o‘qiganlar haqiqatni bilsinlar, u qilgan xatolarni takrorlamasinlar. shoir o‘zi yozganidek, har vaqteki, körgäysen meniŋ sözümni, sözümni oqub sağïngäysen özimni. 4 “boburnoma”da o‘rta osiyo, afg‘oniston, hindiston kabi mamlakatlarning xv asr oxiri - xvi asr boshlaridagi ahvoli, jug‘rofiyasi, siyosiy, iqtisodiy va madaniy …

3 / 16

ida keng iste’molda bo‘lgan 700dan ortiq so‘z uchraydi: qabaq – yirik, yağï - yov, tuqun- - tutashmoq; buq- - yashirinmoq, qatïl- - aralashmoq, qo‘shilmoq, qalïn - yonlama hajm; suyuqlik hajmi, tilä- - iltijo qilmoq, so‘ramoq; xohlamoq, emgäk- zahmat chekmoq. 5 “boburnoma”da arïq “soliq turi” - arïq “oson”, pul “ko‘prik” - pul “vaqt birligi”, tora “qoida” - tora “qism, aʼzo”; asru – kӧp, ilik – qol, yïǧač – daraxt; ïraq – yavuq, uruš – sulh, qul – sultan singari omonim, sinonim va antonim so‘zlar ham qo‘llanishda bo‘lgan. shuningdek, asarda frazemalar ham qayd etilgan: siyāsatga etkür – jazolamoq, boynïǧa urdur- - boshini olmoq, köz ilmäy - “quloqqa olmay”; ehtiyāt qïl - “razvedka qilmoq”, köŋil toxtat - “bir-biriga ko‘ngil qo‘ymagan”, arzga еtkür - “maslahat bermoq”. “boburnoma” leksikasida o‘zlashma so‘zlar ham talaygina. jumladan, asar leksikasidagi 857 ta arabcha so‘zning 75 foizi hozirgi o‘zbek adabiy tilida ishlatiladi. shundan 21 foizi “boburnoma”dagi ma’nolarda qo‘llanadi: tuyur, vuhuš, …

4 / 16

a-elat, joy nomlaridan iborat: bāndar – maymun, jangaliy - to‘ti, māngalva – seshanba, parbat - tog‘, hātiy - fil, budvār – chorshanba, brispātvār – panjshanba, sukrvār – odina, paškal – bahor, turunj – limon, lak – yuz ming, pahar – uch soatga teng o‘lchov birligi, panipat – shahar nomi. asarda qo‘llangan afg‘oncha so‘zlarning asosini urug‘-qabila nomlari tashkil qiladi: xušyān, gujur, afğān, hazāra, jud va hokazo. 2. hindiston voqealari haqida fikr yuritar ekan, hindistonning hayvon, parranda, o‘simlik, fasl, o‘lchov nomlarini batafsil izohlaydi. o‘rni bilan boshqa tillarda ularning qanday berilishi haqida to‘xtalib o‘tadi. xususan, ularni quyidagi mavzuiy guruhlarga bo‘ladi. hayvon nomlari: gāvmiš, nilagāv, maymun. parrandalar: tāvus, totï, durrāj, sahrāyi tavuq, bodana. o‘simlik atamalari: anbar, yana biri kayladur, arab mavz der. anbuli, xurmā, nārgil, arab muarrab qilib nārjil der. 7 fasl nomlari: uč fasl bolur: tort ayï yaz, tort ayï paškal, tort ayï qïš. čitār, baysāq, jit, asār-tabistān. bular hut, hamal, savr, javzo …

5 / 16

rqali yasalgan. qolgan kelishik qo‘shimchalari hozirgi o‘zbek tilidagi kelishik affikslariga o‘xshash: andijan suyï oštïn kelur, axsi suyï kasandïn kelür. 5. dona sonlar -ta, ulush sonlar -tadan, -är/-rär, chama sonlar -tača, jamlovchi sonlar -lab affikslari yordamida hosil qilingan 6. harakat nomining bo‘lishsiz shakli -ma qo‘shimchasi bilan yasaladi: qilmamoq. asarda sifatdoshning -miš, -ayatğan, -gän, -adurgan, -digän, -ar, ravishdoshining asi - a, -ğuncha, -günča affikslari ko‘p uchraydi. 7. navoiydagi kabi boburda ham i shaxs birlikda tuslangan fe’lning bo‘lishsiz shakli -man, -män, -ma affikslari bilan beriladi: bilmän, barman, qïlmamaq kabilar. buyruq-istak maylining i shaxs shakli -aling bilan yasaladi: xan qašïğa taškentta baralïŋ. asarda sayïn, bilän (bilä, ilä, lä, birlä), ald, yan, qaš ko‘makchilari va dağï, vale, lekin, ammā, yāki bog‘lovchilari ham ishlatiladi. 9 bundan tashqari, bobur mazkur asarida uch oilaga kiruvchi bir necha tilni solishtirib o‘rganishning ajoyib namunasini ko‘rsatib, dunyo tilshunosligida, ya’ni umumtilshunoslikda yangi nazariyaga asos soldi. chunonchi, hind-yevropa tillari oilasiga mansub bo‘lgan ikki …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bobur va muhammad solih asarlarining til xususiyatlari"

слайд 1 1 аlisher navoiy nomidagi toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universiteti маvzu: bobur va muhammad solih asarlarining til xususiyatlari 2 reja bobur asarlari tili va uslubi “xatti boburiy” alifbosining ahamiyati “shayboniynoma” asarining lisoniy jihatlari boburiylar saltanatida navoiy tili o‘zbek tilining eng yuksak namunasi hisoblangan. navoiy she’riyati o‘zbek adabiyotining toji sanalgan. binobarin, o‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida bobur alisher navoiy dahosidan so‘ng juda katta xizmat qildi. xususan, umumxalq tilini mukammal egallab, adabiy til bilan umumxalq tili o‘rtasidagi uzilishni bartaraf etishga, ularni bir-biriga yaqinlashtirishga ham nazariy, ham amaliy jihatdan jiddiy e’tibor berdi. bobur asarlarining tili ravon bo‘lib, u o‘g‘li humoyunga yozgan xatlaridan bi...

This file contains 16 pages in PPTX format (208.1 KB). To download "bobur va muhammad solih asarlarining til xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: bobur va muhammad solih asarlar… PPTX 16 pages Free download Telegram