tilshunoslik va fanlar tizimi

DOCX 12 pages 34.6 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 34.6 KB

File type DOCX

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

i. ma’ruza matni 1-mavzu. kirish. tilshunoslikning fanlar tizimida tutgan o‘rni reja 1. 20-asr – tilshunoslikda global o‘zgarishlar asri. 2. fan va uning paydo bo‘lishi. 3. fanlar sistemasi. 4. fanlar tasnifi haqida. 5. tilshunoslikning boshqa fanlar bilan munosabati. 6. tilshunoslikning fanlar tizimidagi o‘rni. 7. tilshunoslikning ijtimoiy fanlar bilan munosabati. adabiyotlar 1. nurmanov a. yo‘ldoshev b. tilshunoslik va tabiiy fanlar. – t.: sharq, 2001. 2. abdulla a'zam. fan va din: munosabat dialektikasi. tafakkur. – t., 1999. 3. abu nasr forobiy. fozil odamlar shahri. – t., 1983. 4. kedrov b.m. o sovremennoy klassifikatsii nauk/voprosы faylasufii, 1980. №10. 5. kedrov b.m. klassifikatsiya nauk. – m., 1965. 6. mirtojiev m., mahmudov n. til va madaniyat. – t., 1995. tayanch tushunchalar: fan, fanlar tizimi, 21 asr tilshunosligi, tilshunoslik va ijtimoiy fanlar. i.1. 20-asr – tilshunoslikda global o‘zgarishlar asri har qanday fan taraqqiyoti muayyan bosqichlardan iborat bo‘lib, keyingi bosqich oldingi bosqich bag‘rida uning vorisi sifatida dunyoga keladi. …

2 / 12

alda bo‘lgan tadqiqot metodlariga shubha bilan qarash kayfiyatining tug‘ilishiga sababchi bo‘ldi. xususan, sho‘rolar davrining 50-60-yillarida dunyo tillarining o‘zaro yaqinlashib, oxir oqibat yagona bir tilga aylanishi haqidagi stalincha til siyosatining hukm surishi, bunday siyosatning stalindan keyin ham davom ettirilishi, shuning uchun sssr tarkibidagi barcha tillarda umumiy leksik fondni kengaytirib borish tillarning asosiy taraqqiyot qonuni bo‘lishi kerakligi haqidagi qarashlar hukm surdi. o‘tish davrida milliy o‘zlikni anglagan ziyolilar o‘rtasida ana shunday til siyosatiga katta e'tiroz uyg‘ondi. ikkinchi tomondan, yuqoridagi til falsafasi tamoyillariga sig‘magan lingvistik yo‘nalishlarning barchasini 60-yillarga qadar burjua lingvistikasi deb e'lon qilindi va dunyo tilshunosligi qo‘lga kiritgan yutuqlarining, yangi-yangi tekshirish metodlarining kirib kelishiga yo‘l qo‘yilmadi[footnoteref:1]. [1: нурмонов а. структур тилшунослик: илдизлари ва йўналишлари. 5а220102 - “лингвистика” (ўзбек тилшунослиги) магистрантлар учун ўқув қўлланма. – т., 2008.] o‘tgan asrning 80-yillarida umumiy va roman tilshunosligi bo‘yicha yirik mutaxassis, moskva davlat universiteti professori r.a.budagov yangidan kuch olayotgan «matn lingvistikasi»ni hyech qanday tilshunoslikka aloqasi yo‘q, istiqbolsiz soha …

3 / 12

ialistik tilshunoslik» targ‘iboti borasidagi sodiq safdoshi mduning yana bir professori o.s.axmanova o‘z shogirdlari bilan bajarishga urinib ko‘rganligini ham fanga ma'lum. agarda tilshunoslikning mustaqilligini uning sofligi, ya'ni sof lisoniy hodisalar tadqiqi bilan mashg‘ul bo‘lishi mazmunida tushunsak, unda tilshunoslikni faqatgina til qurilmasi tuzilishining tavsifi bilan shug‘ullanuvchi fan sifatida e'tirof etishga majbur bo‘lamiz. ammo bunday majburiyatni kim bizga zo‘rlamoqda?! insonning voqyelikni bilishga ehtiyoji o‘sib boradi. lison ham voqyelik, u voqyelikdagi mavjud hodisa. shunday ekan, til qurilmasi ne sababdan u yoki bu tuzilishni olishini yoki ushbu qurilma mexanizmlarini harakatga keltiruvchi energiya – kuchning manbai qaerda ekanligini, umuman lisoniy qurilmaning qanday va nima maqsadda «ishlatilishini» bilishga qiziqmaymizmi?! so‘zsiz, dunyoni bilish faoliyati tasnif va tavsifsiz kechmaydi. tasniflash harakati – inson bilish faoliyatining muhim amalidir, zero, voqyelikni idrok etish niyatidagi shaxs dastlab ushbu voqyelikni boshqasiga qiyoslaydi va uning umumiy, xususiy belgilarini topish yo‘li bilan ma'lum turga kiritadi. lisoniy hodisalarni bilish istagi ham aynan tasniflash harakatidan boshlanadi. lisoniy …

4 / 12

da empirik kuzatish tajribasidan bir oz bo‘lsa-da chekinish «nolingvistik», hatto «noilmiy» tamg‘alarini olishi ham hyech gap emas edi. borliq haqidagi tizimiy, metodologik va tanqidiy bilimni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan faoliyat bo‘lgan fan faqatgina empirik kuzatish bilan cheklanib qolmasligi aniq bo‘ldi. to‘g‘ri-da, bilish faoliyati bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan faoliyatdir, u zohirdagi xususiyat, munosabatlardan botindagi mazmun-mohiyatga qarab yo‘l oladi. «sharq arastusi» nomini olgan abu nosir al-forobiy «kitob – al xuluf» asarida bilish harakati ikki yo‘nalish olishini va ulardan biri «bevosita sezishga yaqin turgan maqsadni, ikkinchisi esa ongli idrokka yaqinligini» oldingi o‘ringa qo‘yishini qayd etgan edi. undan to‘qqiz asr keyin yashagan georg gegel (hegel) 1807 yilda nashr qildirgan asari «phanomenologie des geistes» «ruh fenomenologiyasi» asarida bilish faoliyatining ko‘p bosqichli ekanligi haqidagi fikrni takrorladi va bu faoliyatni haqiqat yashiringan, botinga qarab tushadigan zinapoyaga o‘xshatdi. darhaqiqat, bilish faoliyatining ko‘zlagan maqsadi va tutgan yo‘li voqyelik hodisalarini kuzatib tavsiflashdan tashqari, ularning mohiyatini idrok etishdir. lison inson mavjudligini, uning ijtimoiy tajriba-faoliyatini …

5 / 12

soniy belgilarning qo‘llanishidagi shakl va mazmun mutanosibligi inson tafakkur faoliyatining qonuniyatlari bilan bog‘liq ekanligi haqidagi fikrni muhokamaga tashlaydi. ukrain tilshunosi ko‘pchilik bildirayotgan «so‘z fikrni ifodalash va uni boshqalarga uzatish uchun kerak» qabilidagi g‘oyaning noto‘g‘ri ekanligini quyidagilar bilan izohlamoqchi bo‘lgan edi. uningcha, so‘zning har bir qo‘llanishi yangi fikrning yaratilishidir va bu yangi fikr tafakkurdagi oldingi zahiralarning yangi tasavvur, yangi savollar asosida qayta guruhlanishi va o‘zgartirilishi natijasidir. «shunga binoan, - deb yozadi a.a.potebnya, - so‘z tayyor fikrni ifodalovchi va uzatuvchi vosita sifatida talqin qilinmasligi lozim; u dastlabki o‘rinda fikrlovchining o‘zi uchun kerak, chunki bu o‘zgarishlarni so‘z uning o‘zida hosil qiladi»[footnoteref:2]. so‘zning fikrni uzatish vositasi bo‘la olishini faqatgina uning tinglovchini oldin so‘zlovchi bajargan mental faoliyatni takrorlash hamda o‘z aqliy zahiralaridagi materialdan foydalangan holda, o‘xshash fikr yaratishga undashida ko‘rish mumkin. «so‘zlash o‘z fikrini o‘zgaga yetkazish bo‘lmasdan, balki unda uning o‘zining fikrini uyg‘otishdir» (o‘sha asar: 15). [2: потебня а.а. теоретическая поэтика.- м.: высшая школа, 1990.] …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik va fanlar tizimi"

i. ma’ruza matni 1-mavzu. kirish. tilshunoslikning fanlar tizimida tutgan o‘rni reja 1. 20-asr – tilshunoslikda global o‘zgarishlar asri. 2. fan va uning paydo bo‘lishi. 3. fanlar sistemasi. 4. fanlar tasnifi haqida. 5. tilshunoslikning boshqa fanlar bilan munosabati. 6. tilshunoslikning fanlar tizimidagi o‘rni. 7. tilshunoslikning ijtimoiy fanlar bilan munosabati. adabiyotlar 1. nurmanov a. yo‘ldoshev b. tilshunoslik va tabiiy fanlar. – t.: sharq, 2001. 2. abdulla a'zam. fan va din: munosabat dialektikasi. tafakkur. – t., 1999. 3. abu nasr forobiy. fozil odamlar shahri. – t., 1983. 4. kedrov b.m. o sovremennoy klassifikatsii nauk/voprosы faylasufii, 1980. №10. 5. kedrov b.m. klassifikatsiya nauk. – m., 1965. 6. mirtojiev m., mahmudov n. til va madaniyat. – t., 1995. tayanch tushunchalar: ...

This file contains 12 pages in DOCX format (34.6 KB). To download "tilshunoslik va fanlar tizimi", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik va fanlar tizimi DOCX 12 pages Free download Telegram