xalq dostonlari, dostonchilik an’analari, dostonchilik maktablari

DOC 61.0 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1449934096_62501.doc xalq dostonlari, dostonchilik an’analari, dostonchilik maktablari dunyodagi ayrim xalqlar o’zining tarixiga oid yirik hajmdagi katta muhim voqea bayon etiladigan janrlar bor. biz o’zbeklarda bu janr “doston” deb ataladi. “doston” so’zi qiziq-qiziq voqealarni hikoya qilish, maqtash ma’nolarini anglatadi. badiiy adabiyotimizda asosan ikki usulda yaratilgan dostonlar bor. birinchisi, asrlar davomida xalq og’zaki ijodida baxshilar tomonidan og’zaki tarzda kuylab kelingan dostonlar. ikkinchisi, yozma shaklda shoirlar tomonidan ijod qilingan dostonlar. “alpomish”, go’ro’g’li turkumidagi “go’ro’g’lining tug’ilishi”, “malikai ayyor”, “ravshan”, “kuntug’mish”, “rustamxon” kabilar og’zaki dostonlar namunalaridir. yusuf xos hojibning “qutadg’u bilig”, haydar xorazmiyning “gul va navro’z”, navoiyning “hayratul abror”, “farhod va shirin”, “layli va majnun” kabi asarlar esa yozma adabiyotdagi dostonlar hisoblanadi. shuning uchun yozma adabiyotidagi dostonlarni og’zakidan ajratish lozim bo’ladi. og’zaki ijoddagi doston bir qator tarkibiy qismlardan tashkil topadi. professor m. saidov ularni she’riy va nasriy parchalardan iborat matndan, musiqadan, doston aytuvchining hofizlik san’atidan va soz cherta bilishdan iborat, deb qayd etadi. shu bilan …

diiy so’z ustasi hamdir. shoirtabiat baxshi hech qachon dostonni bir xil, ya’ni o’zgarishsiz ijro etmaydi. professor hodi zarifovning ta’kidlashlaricha, burung’urlik amin baxshi “alpomish” dostonini uch oy davomida tinglovchilarini sira zeriktirmay kuylagan ekan. endi yozda yoki kuzda boshlangan doston kuzda yoki qishda nihoyasiga yetishini tasavvur qilaylik. bir fasl muddatda doston ijro etgan baxshi biron kitobga qaramasdan shuncha gapni va she’riy parchalarni qaerdan topgan? o’sha nusxadagi dostonning hajmi qanday bo’lgan? uch oy zeriktirmay ijro etish uchun naqadar yuksak mahorat egasi bo’lishi kerak o’sha baxshi? bu savollarga beriladigan har bir javob o’zbek dostonchiligining beqiyos imkoniyatlarini qayta-qayta takrorlaydi, xolos. baxshi doston aytar ekan, “alpomish” dostonida alpomish gapirganida, alpomish mardligini, barchin so’zlaganida go’zal qizning yuzini ko’z oldimizda gavdalantiradi. shuning uchun doston kechalari har bir tinglovchi uchun katta bayram bo’lgan. bu kechalarda odamlar o’rtasidagi hamma ginaxonliklar unutilgan, turmush tashvishlari chekingan. yoshu qarilar, erkak-ayollarning butun xayoli dostondagi voqealar bilan band bo’lgan. dostonlar hajm jihatdan chegaralanmaydi. doston ijrosi …

lardan iborat bo’ladi. bu dostonlarning hajmi katta bo’lmaydi. namanganda ham dostonlarning hajmi kichik, ammo ularning matnlari samarqand dostonchiligi kabi nasrdan va epik she’riy parchalardan tashkil topadi. samarqand dostonchiligi an’anasiga mansub “ravshan” dostonidan nasriy parcha keltiraylik: “oq qiz shunday qiz edi: oti oqqiz, zulxumorga naq qiz. oqqiz o’zi oq qiz, o’zi to’lgan sog’ qiz o’rta bo’yli chog’ qiz, o’ynagani bog’ qiz, uyquchi emas sog’ qiz, eri yo’q o’zi- toq qiz, ko’p kalandimog’ qiz, yaxshi-tekis bo’z bolani ko’rsa, esi yo’q-axmoq qiz, qora ko’z, bodomqovoq qiz, sinli-siyoq qiz, o’zi semiz-turishi yog’ qiz; o’yinga qulayroq qiz, to’g’ri ishga bo’layroq qiz, o’zi anqov olayroq qiz, tanasi to’sh qo’ygan keng qiz, sarg’isi do’ng qiz, urushqoq emas- jo’n qiz, a’zosi bari teng qiz…” endi she’riy parchalarga diqqat qiling: “chu, deb otin uradi, oyog’ini tiradi. suvsiz cho’lda g’irko’k ot, irg’ib, sakrab boradi. suvsiz cho’lda mard hasan, qattiq qistab boradi. obro’ ber, deb yo’llarda hasan ketib boradi”. shuningdek, samarqand …

etadi. “oshiq g’arib va shohsanam” dostoniga murojaat qilaylik: “shohsanam” g’aribni birdan ko’radi-yu, yana ko’zdan yo’qotib, qayerga ketganini bilmay qoladi: uchirdim shunqor qushimni, hech bir yerda qarori yo’q. vo hasrato, mahvoshimning, to yetguncha qarori yo’q”. “ravshan” dostonidan olingan parcha bilan “oshiq g’arib va shohsanam”dan olinganini solishtirsak, nasr va she’rdagi farq aniq ko’rinadi. endi namangan dostonchiligi an’anasiga oid “zamonbek”dan olingan bir parcha keltiraylik: “go’ro’g’li yigitlarining g’ayrati kelib, o’tday tutashib, shodmon polvon degan yigit mamaniyoz orqasidan quvib turgan joyi ekan: “ko’ring shodmon polvon ishini, uni-buni deganiga qo’ymaydi, bora qolib turvayidan ushlaydi, taqimini bir ko’tarib tashlaydi”. namunaning shakli va mazmunidan ma’lum bo’ladiki, nasrda ham, nazmda ham qahramonlar harakatining bayoni o’z ifodasini bir xil topgan. bu jihatdan farg’ona dostonchiligi samarqand an’anasiga o’xshashdir. yuqorida qayd etilgan dostonchilik an’analaridan tashqari, ularning tarkibida dostonchilik maktablari ham mavjud. bir an’ana doirasida doston mazmunidagi mohiyat saqlagan holda qahramonlar xatti-harakati, ruhiy kechinmalari yo’nalishini farqli tarzda namoyon qilish dostonchilik maktablari tushunchasini izohlaydi. …

lgan. demak, bulung’ur maktabining o’ziga xosligini ham ana shu belgi bilan izohlash mumkin. ergash jumanbulbul o’g’li vakil bo’lgan nurota (qo’rg’on) maktabi namoyandalari esa ko’proq muhabbat mazmunidagi dostonlarni ijro etganlar. demak, nurota maktabida muhabbat lavhalarini, ruhiy holatlarni, his-tuyg’ularni ifodalashga ko’proq e’tibor berilgan. dostonchilik maktablari haqidagi tasavvurga ana shunday belgilar vostasida aniqlik kiritiladi. aslini olganda, keyinchalik alohida-alohida maktab sifatida shakllangan hududdan mohir baxshi yetishib chiqqan. keyingi shogirdlar ana shu baxshi tajribasidan va ijro usulidan bahramand bo’lganlar. natijada, bir mahalliy sharoitda aytilgan doston ikkinchisidan farqlanib borgan va maktab sifatida shakllangan. xalq baxshilari ijodini o’rganish ular ijro etgan dostonlar orasida diniy mavzudagi asarlar ham mavjudligini tasdiqlaydi. bunday baxshilar mustaqillik yillarimizgacha yashirin tarzda doston aytishga majbur bo’lganlar. mustabid tuzumidagi turli tazyiqlar baxshilar sonining nisbatan kamayib ketishiga olib keldi. ular doston aytishdan tashqari duoxonlik bilan ham shug’ullanganlar. shunday qilib, xalq dostonlari alohida mahorat bilan kuylangan markazlar shu hudud nomi bilan maktab sifatida atalgan. “hozirgi kunda o’zbek …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "xalq dostonlari, dostonchilik an’analari, dostonchilik maktablari"

1449934096_62501.doc xalq dostonlari, dostonchilik an’analari, dostonchilik maktablari dunyodagi ayrim xalqlar o’zining tarixiga oid yirik hajmdagi katta muhim voqea bayon etiladigan janrlar bor. biz o’zbeklarda bu janr “doston” deb ataladi. “doston” so’zi qiziq-qiziq voqealarni hikoya qilish, maqtash ma’nolarini anglatadi. badiiy adabiyotimizda asosan ikki usulda yaratilgan dostonlar bor. birinchisi, asrlar davomida xalq og’zaki ijodida baxshilar tomonidan og’zaki tarzda kuylab kelingan dostonlar. ikkinchisi, yozma shaklda shoirlar tomonidan ijod qilingan dostonlar. “alpomish”, go’ro’g’li turkumidagi “go’ro’g’lining tug’ilishi”, “malikai ayyor”, “ravshan”, “kuntug’mish”, “rustamxon” kabilar og’zaki dostonlar namunalaridir. yusuf xos hojibning “qutadg’u bilig”, haydar xorazmiyning “gul va ...

DOC format, 61.0 KB. To download "xalq dostonlari, dostonchilik an’analari, dostonchilik maktablari", click the Telegram button on the left.

Tags: xalq dostonlari, dostonchilik a… DOC Free download Telegram