mahmud koshgʻariy hayoti va “devonu lugʻotit turk” asari

DOCX 11 стр. 545,9 КБ Бесплатная загрузка

11 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 545,9 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 11

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 11

mavzu: mahmud koshgʻariy hayoti va “devonu lugʻotit turk” asari reja: 1. mahmud qoshgʻariyning shaxsiyati. 2. “devonu lugʻotit turk” asari va uning mazmuni. 3. “devonu lugʻotit turk” va hozirgi oʻgʻuz shevasida qoʻllaniluvchi soʻzlar. 4. asardagi bir necha soʻz turkumga xos omonimlar semantikasi. 5. asarda keltirilgan oziq-ovqat nomlari. mahmud koshg‘ariy ibn husayn ibn muhammad (xxi asr) — turkshunoslik ilmining asoschisi. ijtimoiy kelib chiqishi jihatidan qoraxoniylar sulolasiga mansub. otasi husayn ibn muhammad o‘sha davrdagi baregan elining amiri bo‘lgan. koshg’ariy boshlangich ma’lumotni o‘z qishlog‘ida, yuqori ma’lumotni koshg‘ar madrasalarida olgan, arab, fors, turkiy kabi 7—8 tilni puxta egallagan. so‘ng u buxoro, samarqand, marv, nishopur shaharlarida bilimini oshirgan. mahmud koshg‘ariyning to‘liq ismi mahmud ibn al-husayn ibn muhammadil koshg‘ariydir. nima uchun buyuk alloma o‘ziga “koshg‘ariy” taxallusini tanladi? mahmud koshg‘ariyning bobosi qoraxoniylar sulolasining tipik vakili qoraxoniy hukmdor yusuf qodirxon (1026–1032) qoshg‘arda tug‘ilgan bo‘lib, uning, ya’ni yosh mahmudning otasi husayn va onasi bibi robiya ham o‘z davrining bilimdon, olijanob, …

2 / 11

mud koshg‘ariy hayoti haqida nihoyatda kam ma’lumot saqlanib qolgan. ma’lumki, u 1008-yilning boshida qoshg‘ar shahri yaqinidagi o‘pal qishlog‘ida tug‘ilgan. 1105-yilda 97 yoshida olamdan o‘tgach, o‘paldagi ajdodlari maqbarasiga dafn qilingan. “devonu lugʻotit turk” asari va uning mazmuni. mahmud koshg‘ariy o‘z bilimini oshirish maqsadida o‘qishini buxoro va nishopurda davom ettirdi. tahsil davrida falsafa, mantiq, adabiyot, huquqshunoslik, tarix, ilohiyot, matematika, astronomiya, tibbiyot fanlarini puxta o‘zlashtirdi. turkiy tildan tashqari arab va fors tillarini mukammal egalladi, ularning grammatikasidan xabardor bo‘ldi va haqiqiy qomusiy bilim sohibiga aylandi. mahmud koshg‘ariyning dastlabki asari “javohirunnahvi fi lug‘otit turk” (“turkiy tillarning nahv qoidalari”) deb atalgan. ammo ushbu asar bizga yetib kelmagan. olimning navbatdagi kitobi “devonu lug‘otit-turk” shu darajada keng qamrovli, mazmunida juda ko‘plab ma’lumotlarni to‘plab olgan qimmatli, aytish mumkin, qiymati yo‘q asarki, bunday kitobni yozish uchun o‘sha davr emas, hozirgi ilm-fan rivojlangan bir payt chamasi bilan ham o‘nlab yillar kifoya qilmasligi aniq.“devonu lugʻoti-t-turk“ asarida 8000 dan ortiq turkiy soʻz va …

3 / 11

etaylik. fitrat «sarf» asarida «devon» tili «qutadg'u bilig», «hibat ul-haqoyiq» va ahmad yassaviy hikmatlari tili bilan juda yaqinligi, keyinchalik chig'atoy tili deb nomlangan tilga asos bo'lganligini qayd etgan. olim bunday fikrni «eng eski turk adabiyoti namunalari» asarining «so'zboshi»sida ham alohida urg'ulab o'tgan: «sarf»imning boshlang'ichida yozganim kabi xoqoniy turkchasi yoki turkcha atalgan mana shu adabiy shevaning besh asr keyingi shakli chig'atoychadir... bu shevaning eng eski namunalarini bizga «devonu lug'otit turk» kitobi beradir». abdurauf fitrat «tilimizning tarixiy oqimi» nomli maqolasida bu masalaga yanada aniqlik kiritadi, bu tilning turkiy tillarni birlashtiruvchi- lik rolini aniq ko'rsatadi: «yolg'iz turk dunyosig'ina emas, osiyoni qo'rqunch bir suratda qaynatib, titratib yuborg'on chingiz istilosidan so'ng o'rta osiyoda xon bo'lg'on chig'atoyg'a nisbat berilib, o'rta osiyo adabiy tiliga chig'atoy tili va shu shevada yozilg'on narsalarg'a, umuman, chig'atoy adabiyotining bir-biriga chog'ishtirib qarasaq, xoqoniy turkchasining chingiz chiqishi bilan boshqa shevalarga aralashib, islom-eron tasiri ostig'a ham anchagina kira qolib, chig'atoy unvonini olg'anini ko'rmak mumkundir. …

4 / 11

xxi asrdayoq turkiy tilshunoslik tarixida ilk bor turkiy tillar oʻrtasidagi umumiy va farqli jihatlarni aniqlagan holda jahon lingvistikasida qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka asos soldi. hozirgacha topilgan manbalar ichida qiyosiy-tarixiy metodologiya boʻyicha bundan qadimiyroq manba uchramaydi. muallif turkiy tillarni tasniflar ekan, ular orasida eng yengili oʻgʻuz lahjasida soʻzlovchi kishilar tili ekanligini aytib oʻtadi. alloma bu fikrlarni koʻp yillik kuzatish va izlanishlariga tayanib ilgari suradi. chunki u bolosogʻunda tugʻilishiga qaramay, uzoq yillar qoshgʻardan boshlab, butun movarounnahr, xorazm, fargʻona, buxoro, hozirgi shimoliy afgʻonistonga qadar choʻzilgan turkiy oʻlkalarni, turkmanlar, oʻgʻuzlar, chigillar, yagʻmolar, qirgʻizlarning shaharlarini, qishloq va yaylovlarini kezib, turli lahja va shevalarning xususiyatini oʻrgandi, ularni adabiy til bilan chogʻishtirdi, oʻz asari uchun nihoyatda boy material toʻpladi. shu sababli asarda shevashunoslik bilan bogʻliq qiyosiy xulosalar, leksik-semantik xususiyatlar aniq tavsif etib koʻrsatilgan. “devonu lugʻoti-t-turk”dagi soʻzlarning ayrimlari garchi adabiy tilda uchramasa-da, bugungi kunda oʻgʻuz lahjasida soʻzlovchi kishilar nutqida, aynan, qoʻllaniladi. quyida ularga bir nechta misollar keltirib oʻtamiz: koʻrinadiki, bugungi …

5 / 11

ud koshgʻariyning “devonu lugʻoti-t-turk” asarida keltirilib oʻtilganligining oʻzi ham x-xi asrlarda omonimlarning keng koʻlamda iste’molda boʻlganligidan guvohlik beradi. omonimlar material tomonidan, ya’ni qaysi soʻz turkumlaridan boʻlishiga koʻra asosan ikki turga boʻlinadi: 1. bir soʻz turkumiga tegishli boʻlgan omonimlar. 2. bir necha soʻz turkumiga tegishli boʻlgan omonimlar. devonda omonim soʻzlarning juda koʻp shakllari qoʻllanilgan boʻlib, shulardan biri bir necha soʻz turkumli omonimlardir. masalan, ‘ush’ soʻzi bir necha soʻz turkumida doirasida omonimlikni yuzaga keltirgan. 1) ush – shunday, huddi; ush mundagʻ qïl – huddi shunday qil. 2) ush – hozirgina, shu onda; ush kӭldӱgӱm bu – hozirgina kelib turgandim. 3) ush – har qanday daraxt, shox, butoqning oʻrtasi, oʻzagi; mӧӊӱɜ ушï – shoh (mӱngiz) oʻrtasi; shuningdek qush va otlarning dum suyaklariga yoki dum chiqadigan oʻrinlariga ham ush deyiladi koʻrinadiki, birinchi soʻz yordamchi soʻz turkumiga, ikkinchi soʻz ravish soʻz turkumiga, uchinchi soʻz esa ot soʻz turkumiga tegishli boʻlgan holda omonimlikni yuzaga keltirgan.mana shu …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 11 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "mahmud koshgʻariy hayoti va “devonu lugʻotit turk” asari"

mavzu: mahmud koshgʻariy hayoti va “devonu lugʻotit turk” asari reja: 1. mahmud qoshgʻariyning shaxsiyati. 2. “devonu lugʻotit turk” asari va uning mazmuni. 3. “devonu lugʻotit turk” va hozirgi oʻgʻuz shevasida qoʻllaniluvchi soʻzlar. 4. asardagi bir necha soʻz turkumga xos omonimlar semantikasi. 5. asarda keltirilgan oziq-ovqat nomlari. mahmud koshg‘ariy ibn husayn ibn muhammad (xxi asr) — turkshunoslik ilmining asoschisi. ijtimoiy kelib chiqishi jihatidan qoraxoniylar sulolasiga mansub. otasi husayn ibn muhammad o‘sha davrdagi baregan elining amiri bo‘lgan. koshg’ariy boshlangich ma’lumotni o‘z qishlog‘ida, yuqori ma’lumotni koshg‘ar madrasalarida olgan, arab, fors, turkiy kabi 7—8 tilni puxta egallagan. so‘ng u buxoro, samarqand, marv, nishopur shaharlarida bilimini oshirgan. mahmud kos...

Этот файл содержит 11 стр. в формате DOCX (545,9 КБ). Чтобы скачать "mahmud koshgʻariy hayoti va “devonu lugʻotit turk” asari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: mahmud koshgʻariy hayoti va “de… DOCX 11 стр. Бесплатная загрузка Telegram