askiya

DOC 51,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1449934037_62500.doc askiya o'zbeklarning xalq og’zaki ijodidagi ko’p janrlar boshqa xalqlarda ham bor. ertak, doston, qo’shiq, maqol, matal, topishmoq, tez aytish kabilar shular jumlasidandir. ammo bizda yana shunday janr ham borki, boshqa xalqlarda uchramaydi. bu askiyadir. askiya tilimizning juda boy imkoniyatlariga ega ekanini ko’rsatadigan janrdir. eng muhii, askiyani aytish, uni o’ylab topish, uni tushunib etish oson emas. o'zbeklar ana shunday fazilatga ega xalq. askiya o’zbek xalq og’zaki ijodining o’ziga xos janri hisoblanadi. unda o’zbek tilining boyligi, so’zning ma’nodorligi, ko’rinishdan sodda bo’lib tuyulgan jumlaning, kezi kelganida odamni haddan tashqari mushkul vaziyatga tushirib qo’yishi mumkinligi va, ayni paytda, o’ylab topilgan ikkinchi bir javob-jumla bilan mushkul holatdan chiqish yechimi topilgani namoyon bo’ladi. hayotida bevosita chiroyli topilgan so’z bilan bog’liq ibratli lavhalar tez-tez uchrab turadi. bunday lavhalar ona tilimiz imkoniyatlari qanchalar cheksiz ekanini isbotlovchi daqiqalarni vujudga keltiradi: aytilgan so’zning ma’no qirralari kengligini dalilaydi. keyinchalik bu go’zal lavhalarning ayrimlari tildan-tilga o’ta boshlaydi. aslini olganda, askiyaning vujudga …

bilan maxsus shug’ullangan olim rasul muhammadievning ma’lumot berishicha, o’zbeklar orasida askiya qadimdan keng tarqalgan ekan. xususan, xv asrda yashagan shoir zayniddin vosifiy o’z xotmiralarida hirot mirsarbaraxno, burxoniy gung, hasan voiz, said g’iyosiddin, sharfiy, halil sahhob, muhammad badaxshiy kabi o’tkir so’z ustalari borligini aytib o’tgan. keyinchalik esa qo’qon xonligi hududida bu san’at yana rivojlanadi, xalq orasida mashhur bo’ldi. ayniqsa, yusufjon qiziq shakarjonov, mamayunus tillaboyev, erka qori karimov, jo’raxon sultonov, g’anijon toshmatov, tursunbuva aminov kabi mashhur so’z ustalari askiya san’atini rivojlantirishda munosib hissa qo’shganlar. bugungi kunda ham askiyaning mohir ustalari o’z faoliyatlari bilan xalqqa manzur namunalar yaratilmoqdalar. yurtimizning mustaqillik, navro’z, hosil va boshqa bayramlarida, xalq sayillarida yirik ommaviy tomoshalarga askiya fayz kiritmoqda. ayni paytda, ulfatlarning yig’ilishlari, gap-gashtaklar, to’y marosimlari askiyabozlik bilan qizimoqda. askiya arab tilidan olingan so’z bo’lib, “zakiy- sof fikrli, o’tkir zehnli” degan ma’nolarni anglatadi. “azkiyo” so’zning ko’plik shaklidir. xalq jonli tilida “askiya” tarzida talaffuz qilinadi. askiya aytishdan bosh maqsad odamlarni …

olim yamon qildi, man undan bir so’rorim bor. bu baytda “so’rorim”iyhom san’atiga misol bo’ladi. chunki bu so’z bir o’rinda “so’ramoq”, ikkinchi o’rinda “so’rmoq” (o’pmoq) ma’nosini anglatadi. omonim so’zlar xalq og’zaki ijodidagi she’riy parchalar ham uchraydi. xususan, ergash jumanbulbul aytgan bir to’rtlikda shunday deyiladi: qo’lingdan kelganicha chiqar yaxshi ot, yaxshilik qil bolam, yomonlikni ot. nasihatim yodingda tut farzandim, yolg’iz yursa, chang chiqarmas yaxshi ot. ko’rinib turibdiki, to’rtlikdagi uch marta qo’llangan “ot” so’zi uch xil ma’noni anglatadi. birinchi qatorda “ism”, ikkinchi qatorda “otmoq” (fe’l), uchunchi qatorda xalqimizning sevimli hayvoni “ot” nazarda tutiladi. keyingi misolda xalq shoiri iyhom emas, tajnis san’atidan foydalangan. chunki bir shakldagi ko’p ma’nodagi so’zlarning o’zaro qofiya bo’lib kelishi tajnis deb ataladi. askiyada esa ko’proq iyhom san’atidagi so’z o’yini yetakchilik qiladi. ba’zan bu san’at shu qadar murakkablashib ketadiki, uni tezda anglab olish juda qiyin bo’ladi. masalan, olim rasul muhammadiev o’zining 1962- yilda e’lon qilgan “askiya” kitobida quyidagi matnni keltiradi: “qodirjon …

ga teng ma’nosi beriladi va “qovoq siz”, ya’ni “befahm odam” tushunchasi anglashiladi. shunday qilib, askiyada mana shu yo’sinda so’z o’yini o’z ifodasini topadi. askiyadagi kulgi hosil qiladigan ikkinchi usul askiyabozlar laqablarining tilga olinishi hisoblanadi. ammo haqiqiy askiyabozlar laqabni askiyaga shunday singdirib yuborar edilar-ki, natijada hech kimning ko’ngli og’rimasdi, savol-javobni esa hammaga lazzat beruvchi hazil deb qabul qilishardi. r. muhammadiev safar paytida ro’y bergan bir voqeani eslaydi. mashhur hofiz mamayunus (laqabi kal) do’sti erka qorini (ko’zi ojiz) askiyaga tortar ekan, qori akaning ko’zi ojizligiga shama qilib: -turing, qori aka! ko’r otga (kurortga) keldingiz!- dedi. erka qori yostiqdan boshini ko’tarar ekan, shoshib-pishib, paypaslanib derazadan tashqariga qaragan bo’ldida, darhol yuzini mamayunus aka tomonga burib: -hovliqmay qoling, mamayunus! sho’rtepa-ku! - dedi. matnni tahlil qilishda bu askiyaning mavzu, ya’ni payrovi laqab bilan bog’liqligi ayon bo’ladi. mamayunus erka qori kelgan manzilni “ko’r ot” deb atash bilan do’stining ko’zi ojizligini ta’kidlayapti. erka qori bo’lsa o’rnidan turdi, deraza …

shimishi (odam); chanqoq (suvsiz)-changqoq (changini qoqish); sovliq (urg’ochi qo’y)-sog’liq (salomatlik) tarzida talaffuz qilinadi va kulgi yaratiladi. o'zbek xalqi farzandlari askiyani sevadilar va uning imkoniyatlaridan foydalanib o’zlarning hordiqlarini chiqaradilar. askiya og’zaki ijodimizning alohida janri bo’lishi bilan birga uning tarkibida ham kichik janrlar bor. “payrov”, “o’xshatdim”, “gulmisiz sunbulmisiz”, “bilganlar unday deydi” kabi shular jumlasidandir. payrov askiya aytuvchilar tanlagan mavzudir. xususan, sayil, to’y, gap- gashtaklar askiya aytishga shaylangan san’atkorlar askiya boshlanishidan oldin mavzu belgilaydilar. tarafma-taraf askiyabozlar kitob, imorat, dehqonchilik, shaxmat, ona tili, qo’shiqlar va hokazo mavzulardan birini tanlaydilar. masalan, shaxmat haqida askiya qilishga kelishgandan so’ng birinchi navbatda donalar teriladi, oq yoki qora tarafda o’ynash hal etiladi, shundan keyin sipohlarning yurishi boshlanadi. bu jarayonning hammasi tilda, so’z o’yinlari vositasida amalga oshiriladi. askiya biron tomonning mot bo’lishi bilan yakunlanadi. yoki paxta payrovi boshlansa, yer paxta ekishga tayyorlanadi, paxta ekiladi, yagana qilinadi, sug’oriladi, chekanki qilinadi, paxta gullaydi, nishonalaydi, terim boshlanadi, davlatga topshiriladi, hatto, gazlama to’qilib, undan …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "askiya"

1449934037_62500.doc askiya o'zbeklarning xalq og’zaki ijodidagi ko’p janrlar boshqa xalqlarda ham bor. ertak, doston, qo’shiq, maqol, matal, topishmoq, tez aytish kabilar shular jumlasidandir. ammo bizda yana shunday janr ham borki, boshqa xalqlarda uchramaydi. bu askiyadir. askiya tilimizning juda boy imkoniyatlariga ega ekanini ko’rsatadigan janrdir. eng muhii, askiyani aytish, uni o’ylab topish, uni tushunib etish oson emas. o'zbeklar ana shunday fazilatga ega xalq. askiya o’zbek xalq og’zaki ijodining o’ziga xos janri hisoblanadi. unda o’zbek tilining boyligi, so’zning ma’nodorligi, ko’rinishdan sodda bo’lib tuyulgan jumlaning, kezi kelganida odamni haddan tashqari mushkul vaziyatga tushirib qo’yishi mumkinligi va, ayni paytda, o’ylab topilgan ikkinchi bir javob-jumla bilan mushkul ho...

Формат DOC, 51,5 КБ. Чтобы скачать "askiya", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: askiya DOC Бесплатная загрузка Telegram