sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik va semantik usullar bilan yasalishi

DOCX 16 стр. 36,9 КБ Бесплатная загрузка

16 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 36,9 КБ

Тип файла DOCX

Страницы 16

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 16

mavzu: soha olimlarinig ilmiy asarlari bilan tanishish, shu asar asosida reproduktiv testlar tuzish reja: 1. sohaviy terminlarning morfologik usul bilan yasalishi. 2. sohaviy terminlarning sintaktik usul bilan yasalishi 3. sohaviy terminlarning semantik usul bilan ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, ma’lum fan, ishlab chiqarish sohasidagina qo‘llaniladigan va asosan o‘sha soha kishilari tushunadigan maxsus so‘zlar terminlar – atamalar sifatida qaraladi. «hozirgacha termin tushunchasi tilshunoslikda turlicha talqin qilinmoqda – deb qayd etishadi «o‘zbek tili leksikologiyasi» asarining mualliflari. – ba’zi tilshunoslar terminga ilm va texnikaga oid so‘z va iboralarnigina emas, barcha uy-ro‘zg‘or asboblari nomlarini, ishlab chiqarishning hozirgi darajasidagi qurollarinigina emas, balki o‘tmishdagi ibtidoiy qurollarning barcha nomlarini, shuningdek, kustarchilik kasb-hunarga oid so‘zlarni ham kiritadilar. demak, «atama» so‘zini «termin» tushunchasi ma’nosida qo‘llaganimizda, uni umuman narsa-predmetlar, voqea-hodisalarning nomi sifatida emas, balki aniq bir ilmiy tushunchani ifodalaydigan va ma’lum bir fan sohasiga tegishli bo‘lgan birliklarni anglashimiz lozim. shu ma’noda kasb-hunarga oid so‘zlar atamalardan farqlanadi. o‘zbek tilshunosligida atamalarni o‘rganishga doir ko‘pgina …

2 / 16

chunki o‘zbek atamashunoslari s. ibrohimov, s. akobirov, olim usmon, r. doniyorov, h. shamsiddinov, a. madvaliyev va boshqalar ta’kidlaganlaridek, bunday tahlil atamalarning umumiy boyligini ko‘rsatishga, ularni ma’lum bir tartibga keltirishga ko‘maklashadi, sohalarga bo‘lib o‘rganishni osonlashtiradi. atamalarni dastlab ikki katta guruhga ajratish to‘g‘ri bo‘ladi: 1. umumiylik xususiyatiga ega bo‘lgan atamalar. 2. xususiylik xususiyatiga ega bo‘lgan atamalar. umumiy atamalar sirasiga bir terminologik tizimning barcha yo‘nalishlari uchun tushunarli bo‘lgan atamalar kiradi. masalan, sportdagi musobaqa, sovrin, sovundor, yutuq g‘alaba, birinchilik, chempionat, ko‘rik, trener, hakam atamalarini sportning barcha turlarida bemalol qo‘llash mumkin. fizikaga oid issiqfik, temperatura, jism, elektr, magnit, gaz, harakat, energiya, maydon singari atamalar haqida ham shu gaplarni aytish mumkin. xususiy atamalar esa faqatgina bitta mavzuviy guruh doirasida amal qiladi. masalan, yuqorida keltirilgan fizikaga oid atamalar uning barcha sohalarida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgani holda, gravitatsiya, diod, termoster, kondensatsiya, kapillyar hodisalar singari atamalar yoki kimyoga oid gidroksid, oksid, sulfat kislotasi, xlorid kislotasi kabi atamalar tor ixtisos doirasida …

3 / 16

‘ra ularni quyidagi yo‘nalishlarda o‘rganamiz: 1. arabcha: amaliyot, asar, asos, izoh, imlo, ilm, in’ikos, ilova, isloh, istiloh, islohot, maqola, misol, masala, maxraj, manfiy, musbat, mavzu, mazmun, mantiq, ma’noviy, ma’rifiy, muqaddima, mushohada, tajriba, taqriz, tahlil, uslub, fan, falsafa va hokazo. 2. forscha-tojikcha: bastakor, doya, duradgor, zabtkor, navosoz, navoxon, shogird, peshqadam, sovrin, sozanda, ustoz, chavandoz, yakkaxon, havaskor, hamshira kabi. 3. ruscha-baynalmilal: abzas, agronomiya, agroximiya, agrotexnika, arxeologiya, gazeta, kodeks, lingvistika, matematika, nekrolog, plenum, realizm, romantizm, sessiya, syezd, fizika, fonetika, fonologiya va hokazolar. ularning ma’lum qismlari: a) lotincha: abbreviatsiya, abstrakt ot, agglyutinatsiya, adverbializatsiya, adyektivatsiya, akkomodatsiya, aktualizatsiya, aksentologiya, alliteratsiya, alternatsiya, areal, artikulyatsiya, assimilyatsiya, affiks, affiksoid, affrikata kabi. b) yunoncha: allegoriya, allomorf, allofon, alfavit, amorf tillar, analitik tillar, analogiya, anomaliya, antiteza, antonim, antroponim, apokopa, arxaizm, aforizm singari. keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan respublikamiz miqyosida yuz bergan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar tilimiz taraqqiyotiga, xususan uning terminologik rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. «davlat tili haqida»gi qonunning yuzaga kelishi munosabati bilan fanlarning …

4 / 16

-zarf, attestatsiya-ko‘rik, samolyot-aeroplan, tayyora, aeroport-tayyoragoh, familiya-naslnoma, klub-da’vatxona, titul list-sarvaraq va hokazo. yuqorida ta’kidlaganimizdek, kasb-hunar leksikasi bir qancha xususiyatlari bilan terminologik leksikadan farqlanadi. bu farqlar «o‘zbek tili leksikologiyasi» kitobida yorqin ko‘rsatib berilgan. asrlar davomida yaratiladigan kasb-hunarga oid so‘zlar ma’lum kasb-hunar kishilari orasidagina qo‘llaniladi va ular og‘zaki nutq jarayonida shakllangan bo‘ladi. bu guruh so‘zlarning imkoniyati bir kasb-hunar va u bilan shug‘ullanadigan kishilar doirasida chegaralangan. shu tufayli ularning dialektal variantlari mavjud bo‘lishi ham mumkin. shunday xususiyatlari bilan ular atamalarga qarama-qarshi turadi. chunki atamalar fan va texnika, sanoat va qishloq xo‘jaligi, ma’naviyat va madaniyat sohasiga doir rasmiy tushunchalarni ifodalaydi va ular tegishli mutasaddilar tomonidan nazorat qilib boriladi. ilmiy tushuncha ifodasi sifatida asosan yozma shaklda vujudga keladi va umumjahon yoki umummilliy ahamiyatiga ega bo‘ladi. mirzo boburning harbiy notiqlik mahorati. notiqlikning bir qancha turlari bor. bular ijtimoiy-siyosiy, akademik, diniy, sud notiqligi, harbiy va ijtimoiy-maishiy notiqlikdir. bular ichida alohida ajralib turadigani harbiy notiqlikdir. tinchlik sharoitida ham, davlat …

5 / 16

ta’minlash mezoni bevosita notiqlik mahorati bilan bog‘liq. sohibqiron amir temur ham jang san’atida, boshqaruv tizimida notiqlikning alohida o‘rnini e’tirof etgani va amal qilgani bejiz emas. jangda g‘alabaning garovi o‘ziga ishonch bilan bog‘liq bo‘lgani kabi so‘zga ham bevosita bog‘liq. qo‘mondon qo‘shiniga o‘z nutqi orqali ishonch ruhini bersa, u dadil harakat qiladi va zafar quchadi, aks holda, mag‘lubiyatga uchraydi. shuning uchun ham notiqlikning asl mohiyati ishontirish orqali ta’sirlantirish san’atidir. «temur tuzuklari»ni nutq san’atining noyob namunasi deyish mumkin. keyingi avlod temuriyzodalardan bo‘lgan zahiriddin muhammad bobur sohibqiron amir temurning jang san’ati va boshqaruv mahoratidan tashqari, o‘z so‘zi, nutqi va voizlik mahoratiga ega bo‘lganini ham eshitgan, bilgan. «...har kim o‘z so‘ziga ega bo‘lsin, ishini bilib o‘zi qilsin, ya’ni raiyat podshosi aytgan so‘zini, qilgan ishini o‘zi aytadi, o‘zi qiladi...» degan «temur tuzuklari»dagi bitiklar ham o‘sha davrda notiqlik san’atining rutbasi yuqori bo‘lganini bildiradi. «yaxshi nutq egasi – uquvli, qat’iyatli, o‘ziga ishongan bo‘lishi darkor, chunki va’zxonlik – kuch. …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 16 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik va semantik usullar bilan yasalishi"

mavzu: soha olimlarinig ilmiy asarlari bilan tanishish, shu asar asosida reproduktiv testlar tuzish reja: 1. sohaviy terminlarning morfologik usul bilan yasalishi. 2. sohaviy terminlarning sintaktik usul bilan yasalishi 3. sohaviy terminlarning semantik usul bilan ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, ma’lum fan, ishlab chiqarish sohasidagina qo‘llaniladigan va asosan o‘sha soha kishilari tushunadigan maxsus so‘zlar terminlar – atamalar sifatida qaraladi. «hozirgacha termin tushunchasi tilshunoslikda turlicha talqin qilinmoqda – deb qayd etishadi «o‘zbek tili leksikologiyasi» asarining mualliflari. – ba’zi tilshunoslar terminga ilm va texnikaga oid so‘z va iboralarnigina emas, barcha uy-ro‘zg‘or asboblari nomlarini, ishlab chiqarishning hozirgi darajasidagi qurollarinigina emas, balki o‘tm...

Этот файл содержит 16 стр. в формате DOCX (36,9 КБ). Чтобы скачать "sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik va semantik usullar bilan yasalishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: sohaviy terminlarning morfologi… DOCX 16 стр. Бесплатная загрузка Telegram

sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik va semantik usullar bilan yasalishi

Предварительный просмотр (5 стр.)

Хотите читать дальше?

О "sohaviy terminlarning morfologik, sintaktik va semantik usullar bilan yasalishi"

Похожие файлы