vaqtli qatorlar

DOCX 18 pages 228.3 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 228.3 KB

File type DOCX

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

vaqtli qatorlar yordamida tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash mavzu: vaqtli qatorlar. reja: 1. vaqtli qatorlar to'g'risida umumiy tushunchalar 2. multiplikativ vaadditiv modellarningtarkibiy tuzilishi 3. vaqtli qatorlarni rekislash usullari vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar. ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarning vaqt davomida o’zgarishi dinamika deb, shu jarayonni tahriflovchi ko’rsatkichlar qatori esa vaqtli qatorlari deb yuritiladi. hodisalarning vaqt davomida o’zgarishini tahriflovchi statistik ko’rsatkichlar qatori vaqtli qator deb yuritiladi. vaqtli qatorlar ikki elementdan tarkib to’adi: biri vaqt momentlari yoki davrlar, ikkinchisi - ularga tegishli ko’rsatkichlar. vaqtli qatorlar uzoq muddatli tendentsiya, ayrim davrlarga xos tsiklik yoki lokal o’zgarishlar, kundalik tebranishlar va mavsumiy o’zgarishlarni o’zida mujassamlashtirishi mumkin. vaqtli qatorlar quyidagilar bilan xarakterlanadi: 1. uzoq muddatli harakat yo’nalishi, yahni umumiy asriy tendentsiya; 2. qisqaroq davrlarga xos tsiklik yoki lokal o’zgarishlar; 3. ayrim yillarga tegishli tebranishlar; 4. mavsumiy to’lqinlar. 5. konhyunkturaviy tebranishlar vaqtli qatorlar tahlilida hisoblanadigan ko’rsatkichlar: 1. mutlaq qo’shimcha o’sish yoki kamayish - har qaysi keyingi davr darajasidan boshlang’ich yoki o’zidan …

2 / 18

sul vaqtli qatorlarni analitik tekslash deb ataladi. vaqt bo’yicha bog’lanishlar turli shakllarda bo’lishi mumkin, ularni aniq bir shaklga keltirish uchun turli ko’rinishdagi funktsiyalardan foydalaniladi. trendlarni tuzish uchun ko’proq quyidagi funktsiyalar qo’llaniladi: · chiziqli trend: · giperbolik trend: · eksponentsial trend: · ko’rsatkichli funktsiya shaklidagi trend: · ikkinchi va undan yuqori tartibli parabola: yuqorida keltirilgan trendlarning har birining parametrlarini oddiy ekku bilan aniqlash mumkin. bunda bog’liq bo’lmagan erkli o’zgaruvchi sifatida t=1,2,…,n vaqt, bog’liq o’zgaruvchi sifatida vaqtli qatorning haqiqiy darajalari olinadi. chiziqsiz trendlar uchun avval ularni chiziqli holatga keltiruvchi standart amallar bajariladi. tendentsiya turlarini aniqlashning bir qancha usullari mavjud. eng ko’p tarqalgan usullar qatoriga: o’rganilayotgan jarayonni sifat jihatidan tahlil qilish, qator darajalarini vaqtga bog’liqligi grafigini qurish va uni tahlil qilish, vaqtlianing ayrim asosiy ko’rsatkichlarini hisoblash usullarini kiritish mumkin. tendentsiya turlarini aniqlashda qator darajalarining avtokorrelyatsiya koeffitsientlarini qo’llash mumkin. tendentsiya turi berilgan va qayta tuzilgan qatorlar darajalari bo’yicha hisoblangan birinchi tartibli avtokorrelyatsiya koeffitsientlarini solishtirish …

3 / 18

qator chiziqsiz tendentsiyaga ega bo’lsa, eng yaxshi tenglamani trendni asosiy shakllarini saralash, har bir tenglama uchun tuzatilgan determinatsiya koeffitsienti()ni hisoblash va maksimum qiymatga ega bo’lgan determinatsiya koeffitsientli tenglamani aniqlash yo’llari bilan tanlab olish mumkin. 12.1-misol. trend parametrlarini hisoblash. «n»-yilning 10 oyi bo’yicha nominal oylik ish haqining oylar bo’yicha «n-1»-yilning dekabr oyidagi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati haqidagi ma’lumotlar 12.1.1-jadvalda berilgan. 1-jadval. «n»-yilning 10 oyi davomida nominal oylik ish haqining oylar bo’yicha «n-1»-yilning dekabr oyidagi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati oylar nominal oylik ish haqining o’sish sur’ati oylar nominal oylik ish haqining o’sish sur’ati yanvar 82,9 iyun 121,6 fevral 87,3 iyul 118,6 mart 99,4 avgust 114,1 aprel 104,8 sentyabr 123,0 may 107,2 oktyabr 127,3 berilgan vaqtli qatorni grafigini tuzamiz (1-rasm). nominal ish haqining o’sish sur’atlari vaqt, oylarda 12.1.1-rasm. “n”- yilning 10 oyi davomida nominal ish haqining o’sish sur’ati vaqtliasi 12.1.3-rasmdagi grafikdan o’suvchi trend borligini ko’rish mumkin. bu chiziqli trend …

4 / 18

hiqaradi: agar qator chiziqsiz tendentsiyaga ega bo’lsa, demak u aniq bo’lmagan shaklda ifodalangan. shuning uchun qatorning tendentsiyasini modellashtirish uchun ham chiziqli, ham chiziqsiz funktsiyalardan foydalanish mumkin, masalan darajali yoki eksponentsial trendlardan. eng yaxshi trend tenglamasini keltirib chiqarish uchun trendlarning asosiy turlari parametrlarini aniqlaymiz. ushbu hisob-kitoblarning natijalari 3-jadvalda keltirilgan. jadvaldagi natijalarga asosan eng yaxshi trend, darajali shakldagi trend, uning uchun tuzilgan determinatsiya koeffitsienti boshqalarga qaraganda yuqori. darajali trend tenglamasidan chiziqli shaklda ham, berilgan darajali shaklda ham foydalanish mumkin. asl holda bu tenglama quyidagi ko’rinishga ega: yoki chiziqli va eksponentsial trendlarning parametrlari iqtisodiy jihatdan juda sodda holda ifodalanadi. chiziqli trendning parametrlarini quyidagicha tushunish mumkin: a –vaqt t = 0 bo’lganda vaqtli qatorning boshlang’ich darajasi; b –qaralayotgan davrda qator darajalarining o’rtacha mutloq o’zgarishi. 3-jadval “n”-yilning 10 oyi nominal ish haqining “n-1”- yilning dekabr oyi darajasiga nisbatan foiz hisobida o’sish sur’ati vaqtli qatori uchun trendlar tenglamalari trend turi tenglama chiziqli 0,887 0,873 ikkinchi tartibli …

5 / 18

chiziqli trendning parametrlari hususiyatlaridan kelib chiqqan holda qatorning har bir keyingi darajasi oldingi daraja bilan o’rtacha mutloq zanjirsimon o’sish yig’indisidan iboratligini e’tiborga oladigan bo’lsak quyidagini yozish mumkin: chiziqli trend grafigi 12.1.3-rasmda keltirilgan. shu tariqa vaqtli qatorlar tendentsiyasini modellashtirish mumkin. 2. mavsumiy va tsiklik tebranishlarni modellashtirish vaqtli qatorning additiv va multiplikativ modeli. mavsumiy yoki tsiklik tebranishga ega bo’lgan vaqtli qatorlar strukturasini tahlil qilishga bir qancha yondoshuvlar mavjud. eng sodda yondoshuv – bu mavsumiy komponentalar qiymatini sirg’anchiq o’rtacha usuli bilan hisoblash va vaqtli qatorning additiv yoki multiplikativ modelini tuzishdan iborat. additiv model quyidagi umumiy ko’rinishga ega: . (1) bu modelda vaqtli qatorning har bir darajasi trend (t), mavsumiy (s) va tasodifiy (e) komponentalar yig’indisidan tashkil topadi deb qaraladi. multiplikativ model quyidagi umumiy ko’rinishga ega: . 2) bu model vaqtli qatorning har bir darajasi trend (t), masumiy (s) va tasodifiy (e) komponentalar ko’paytmasidan iborat deb qaraladi. ikkala modeldan birini tanlash masumiy tebranishning strukturasini …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "vaqtli qatorlar"

vaqtli qatorlar yordamida tebranuvchanlikni modellashtirish va prognozlash mavzu: vaqtli qatorlar. reja: 1. vaqtli qatorlar to'g'risida umumiy tushunchalar 2. multiplikativ vaadditiv modellarningtarkibiy tuzilishi 3. vaqtli qatorlarni rekislash usullari vaqtli qatorlar to’g’risida umumiy tushunchalar. ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarning vaqt davomida o’zgarishi dinamika deb, shu jarayonni tahriflovchi ko’rsatkichlar qatori esa vaqtli qatorlari deb yuritiladi. hodisalarning vaqt davomida o’zgarishini tahriflovchi statistik ko’rsatkichlar qatori vaqtli qator deb yuritiladi. vaqtli qatorlar ikki elementdan tarkib to’adi: biri vaqt momentlari yoki davrlar, ikkinchisi - ularga tegishli ko’rsatkichlar. vaqtli qatorlar uzoq muddatli tendentsiya, ayrim davrlarga xos tsiklik yoki lokal o’zgarishlar, k...

This file contains 18 pages in DOCX format (228.3 KB). To download "vaqtli qatorlar", click the Telegram button on the left.

Tags: vaqtli qatorlar DOCX 18 pages Free download Telegram