o`zbek tilining asosiy imli qoidalari

DOCX 8 pages 28.9 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 28.9 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

o`zbek tilining asosiy imli qoidalari reja: 1.orfografiya va uning asosiy tamoyillari: 1) fonetik tamoyil 2) morfologik tamoyil 3) shakliy-ananaviy tamoyil 4) differentsiatsiya tamoyili. tayanch tushunchalar: orfografiya – adabiy tilning to’g’ri yozish qonun-qoidalarini o’rganuvchi bo’lim. fonetik tamoyil – talaffuzni yozuvda aks ettiradigan tamoyil. morfologik tamoyil – talaffuzni emas, balki so’z va qo’shimchalarni asliga mos holda yozadigan tamoyil. shakliy-ananaviy tamoyil – o’zlashgan so’zlarning shakli yozuvda saqlanadigan tamoyil. differentsiatsiya tamoyili – shakli va talaffuzi bir xil bo’lgan so’zlarning yozuvda turli shartli belgilar vositasida farqlanadigan tamoyil. jamiyatning har bir a’zosidan to`g`ri so`zlay olish va savodli yoza bilish talab etiladi. o`quv muassasalari oldida turgan asosiy vazifa ham shu talab asosida kelib chiqadi. adabiy tilning ikki shakli bo`lib, ulardan biri yozma nutqdir. bu nutq orfografiya qonun-qoidalariga asoslanadi. demak, orfografiya adabiy tilning yozma shakliga xos bo`lib, u tildagi o`zak-negiz va qo`shimchalarni agona tarzda to`g`ri yozish haqidagi qoidalar yig`indisidir. kirill grafikasi asosidagi imlo qoidalari 1956 yilda tasdiqlangan. bu …

2 / 8

ildiradi. imlo qoidalari orfografiyaning fonetik, morfologik, shakliy, an’anaviy va differentsiya tamoyillari asosida ishlab chiqilgan. fonetik va morfologik tamoyillar o`zbek orfografiyasining asosiy tamoyillaridir. fonetik tamoyil (fonetik usul). bu tamoyil so`zlar, so`z tarkibidagi qo`shimchalar qanday talaffuz etilsa, xuddi o`shanday yoziladi. bu tamoyil asosida ayrim harflar imlosi, asos va qo`shimchalar imlosidagi ayrim qoidalar ishlab chiqilgan. masalan, 1) son so`ziga fe’l yasovchi -a qo`shimchasi qo`shish bilan yasalgan so`z sona emas, sana tarzida talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. yosh, ot so`zlariga fe’l yasovchi -a qo`shimchasi qo`shilishi bilan yasalgan yosha, ota so`zlari yasha, ata tarzida talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. ong so`zi fe’l yasovchi -a qo`shimchasini qo`shish bilan yasalgan so`z ongla emas, angla tarzida talaffuz qilinadi va yoziladi. 2) o`yin so`ziga -a fe’l yasovchi qo`shimcha qo`shilishi bilan yasalgan so`z o`yna tarzida (i tovushi tushirilib) aytiladi va shunday yoziladi; 3) sariq, ulug` so`zlariga fe’l yasovchi –ay qo`shimchasi qo`shilishi bilan yasalgan so`z sarg`ay, ulg`ay tarzida aytiladi va shunday …

3 / 8

anda, ikkinchi bo`g`indagi i, u, a unlilari talaffuzda tushib qoladi va shunday yoziladi: og`iz+im-og`zim, qorin+im-qornim, o`rin+im-o`rnim, singil+im-singlim, ko`ngil+im-ko`nglim, burun+im-burnim, shahar+im-shahrim (bu so`z shaharim tarzida aytilishi va yozilishi ham mumkin. bu ikki holat tilda parallel ishlatiladi.); 8) adabiy tilda jo`nalish kelishigining –ga qo`shimchasi shakli qabul qilingan. ba’zan bu shakl –ka, -qa tarzida eshitiladi. masalan, bilakka, go`dakka, qishloqqa, toqqa kabi. ko`rinib turibdiki, so`z q yoki k undoshi bilan tugaganda jo`nalish kelishigi –qa, -ka shaklini olyapti. og`zaki talaffuzda so`z qanday tovushlardan tashkil topgan bo`lsa, bu tovushlar yozuvda ham shu tovushlarga mos harflar bilan aks ettirilyapti. izoh: kirill alifbosi asosidagi o`zbek orfografiyasining imlo qoidalariga ko`ra g` va k tovushi bilan tugagan so`zlarga jo`nalish kelishik qo`shimchasi –qa shaklida qo`shilgan: tog`+ga-toqqa; jo`nalish kelishigi qo`shimchasi g tovushi bilan tugagan barg so`zigagina –ka shaklida qo`shilib, g tovushi bilan tugagan boshqa so`zlarga –ga shaklida qo`shilgan. 9) q va k undoshi bilan tugagan fe’l shakllariga ravishdosh hosil qiluvchi –gach qo`shimchasining …

4 / 8

talaffuzga mos shaklda yoziladi. fonetik tamoyil yozuvni jonli talaffuzga yaqinlashtiradi, ular o`rtasida umumiylikni vujudga keltiradi. demak, fonetik tamoyilga ko`ra yozuvda talaffuzdagi tovushga muvofiq keladigan, aynan mos tushadigan harf qo`llanadi. morfologik tamoyil. bu tamoyilga ko`ra so`zlarning tarkibiy qismlari: o`zak-negiz va qo`shimchalari og`zaki nutqda qanday talaffuz qilinishidan qat’iy nazar, ya’ni og`zaki talaffuz shakliga qarab emas, asliga muvofiq yoziladi. bu tamoyil so`z o`zagini, unga qo`shiladigan qo`shimchalarni muayyan bir sistema asosida aks ettiradi, tildagi variantlilikka, har xillikka barham beradi. bu tamoyilga ko`ra variantlardan biri tanlanib, yozuvda tanlangan variant asos qilib olinadi. o`zbek orfografiyasining asosiy imlo qoidalari, ya’ni ayrim unli harflar imlosi, ayrim undosh harflar imlosi hamda asos va qo`shimchalar imlosi shu tamoyilga tayanadi. masalan, 1) uzum, uzuk, tugun, turmush kabi so`zlarning oldingi bo`g`inida u kelsa, keyingi bo`g`inida u unlisi i tarzida aytilsa ham, u yoziladi. 2) jarangsiz jufti bor jarangli undoshlar (b, d, v, g, j, j, z) so`z oxirida jarangsiz (p, t, f, …

5 / 8

yoziladi: uchta, uchala, to`rtala kabi. shuningdek, qo`shimchalarning asosiy qismi morfologik tamoyil asosida yoziladi, ya’ni kelishik qo`shimchalari og`zaki nutqda maktabta, ishtan tarzida aytilsa ham, maktabda, ishdan; fe’llardagi –di shaxs-son hamda yaqin o`tgan zamon qo`shimchasi –ti tarzida (aytipti, aytti) aytilsa ham, aytibdi, aytdi kabi yoziladi. morfologik tamoyil o`zbek orfografiyasining asosiy va etakchi tamoyili sanaladi va yozuvda bir xillikni ta’minlaydi. demak, morfologik tamoyilga ko`ra so`zning tovush tarkibi og`zaki nutqda qanday aytilishidan qat’i nazar o`zining morfologik shaklini o`zgartirmagan holda yoziladi. shakliy an’anaviy tamoyil (bu tarixiy an’anaviy tamoyil deb ham yuritiladi). bu tamoyilga ko`ra boshqa tillardan o`zlashgan so`zlar hozir ham o`tmishdagi shakliga muvofiq yoki o`zi mansub bo`lgan tildagi shaklini o`zbek imlosida ham saqlagan holda yoziladi. bu tamoyil asosida quyidagi kabi imlo qoidalari ishlab chiqilgan: 1. manfaat, matbaa, mutolaa, taajjub, taassurot kabi arab tilidan o`zlashgan so`zlarda bitta cho`ziq a talaffuz qilinsa ham, arab imlosini saqlagan holda yozuvda ikkita a yoziladi. 2. mubolag`a, muzokara, munosabat, muhokama kabi …

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o`zbek tilining asosiy imli qoidalari"

o`zbek tilining asosiy imli qoidalari reja: 1.orfografiya va uning asosiy tamoyillari: 1) fonetik tamoyil 2) morfologik tamoyil 3) shakliy-ananaviy tamoyil 4) differentsiatsiya tamoyili. tayanch tushunchalar: orfografiya – adabiy tilning to’g’ri yozish qonun-qoidalarini o’rganuvchi bo’lim. fonetik tamoyil – talaffuzni yozuvda aks ettiradigan tamoyil. morfologik tamoyil – talaffuzni emas, balki so’z va qo’shimchalarni asliga mos holda yozadigan tamoyil. shakliy-ananaviy tamoyil – o’zlashgan so’zlarning shakli yozuvda saqlanadigan tamoyil. differentsiatsiya tamoyili – shakli va talaffuzi bir xil bo’lgan so’zlarning yozuvda turli shartli belgilar vositasida farqlanadigan tamoyil. jamiyatning har bir a’zosidan to`g`ri so`zlay olish va savodli yoza bilish talab etiladi. o`quv muassasalari oldid...

This file contains 8 pages in DOCX format (28.9 KB). To download "o`zbek tilining asosiy imli qoidalari", click the Telegram button on the left.

Tags: o`zbek tilining asosiy imli qoi… DOCX 8 pages Free download Telegram