abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida

DOCX 23 pages 66.9 KB Free download

23 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 66.9 KB

File type DOCX

Pages 23

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 23

abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida arab yozuvi ma’no tashish vositasi sifatida ahamiyatli, qolaversa, o‘quvchiga yuksak estetik zavq ulashuvchi san’at asari sifatida qimmatlidir. o‘tmishda bu yozuv tarixiy yodgorliklar, ulkan inshootlar, osori atiqalar uchun naqsh, bezak vazifasini ham bajargan. bulardan tashqari uning yana bir muhim vazifasi bor, u ham bo‘lsa arab alifbosining raqam, son ma’nosini ifoda etish bilan bog‘liqligidir. manbalardan ma’lum bo‘lishicha, arablar (meloddan 2000 yil ilgari) o‘z alifbolarini tuzishda qadimgi yozuvlar bo‘lmish finikiya va oromiy yozuvlaridan harflar nomlarini va ular bilan birga har bir harfning raqamiy tengligini ham olganlar. arablar bu usulni biroz takomillashtirdilar. ular oltita harf ixtiro qilib, besh yuzdan minggacha bo‘lgan son ifodalarini hosil qildilar. shu tariqa arablarda yigirma sakkiz harfni o‘zida jamlovchi sakkiz atama hosil bo‘lgan. bular quyidagilar: kalaman hutti havvaz abjad کلمن حطی هوز ابجد 50 40 30 20 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 zazag’ saxxaz qarashat …

2 / 23

odir bo‘lgan vaqtini, qo‘lyozmalarning yozib tugallangan yilini, mansabdor shaxslarga bag‘ishlab yozilgan qasida va tarixlar sanasini berishda sonlar harflar bilan ifodalangan o'zbek va sharq she'riyatining asosiy an'analaridan hisoblangan ta'rix, muammo, muvashshax, lug'z, chiston kabi qator she'riy san'atlar asosini ham ana shu abjad hisobi tashkil qilgan. abjad hisobidan boxabar bo‘lishlikning hozirgi davrda ham ahamiyati katta. ajdodlarimizdan bizgacha yetib kelgan qo‘lyozma manbalar bilan shug‘ullanadigan har bir shaxsning yozma yodgorliklar yaratilgan yoki nusxa ko‘chirilgan yillarini aniq belgilashida hamda abjad hisobi bilan bog‘liq muayyan she’rlar va harfiy san’atlarning ta’rixini aniqlashda abjad hisobidan yaxshi xabardor bo‘lishi talab qilinadi. abjad hisobi bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida eski o‘zbek yozuvi harflari shakllari bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan yana bir guruh harfiy san’atlar ham mavjudki, ular "kitobot" deya ataladi va o‘tmishda adabiyot namoyondalari mazkur san’at turining asosi bo‘lmish arab harflarining grafik shakllaridan lirik va epik timsollar chizishda, lavhalar yaratishda keng istifoda etganlari ma’lum. lutfiy, atoiy, sakkokiy, jomiy, navoiy, boburlar, …

3 / 23

juda ajoyib ifodalangan: «jon»imdagi (جان)dagi «jim» (ج) ikki «dol»(د)ingga fido, andin so‘ng «alif» (ا) toza niholingga fido. «nun»(ن)i dog‘i anbarin hilolingga fido, qolgan ikki nuqta (..) ikki xolingga fido. bu misralarda جان so‘zidagi harf va nuqtalarga ishora qilinmoqda. kitobat san’atining ajoyib namunasi bobur ijodida ham uchraydi: qadding alifu (ا) qoshing erur yo (ی), desam ne ajab agar seni oy (آی) baytda alif va yoy harflarining birikuvidan “oy” so‘zi yasalib, mahbubani oyga tashbeh qilinayapti. bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. bu singari harfiy san’atlarning turlari xilma-xil bo‘lib, ular abjad hisobi, yil hisobi, ta’rix, muammo, tuyug‘, tajnis, muvashshax, lug‘z, chiston kabi janr va san’atlar bilan chambarchas bog‘liq. harfiy san’atlar bilan bog‘liq janr va badiiy san’atlar haqida ma’lumot berishdan avval ular bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan yil hisobi, taqvimlar, muchal yil hisobi borasida fikr yuritish o‘rinli bo‘lar, deb o‘ylaymiz. harfiy san’atlar ta’rix ta’rix biron muhim voqea, hodisaning sodir bo‘lgan vaqtini abjad hisobi bilan aniq ifodalaydigan …

4 / 23

zning ma’nosi mavzuga tamoman munosib tushadi va ta’rix moddasi abjad hisobida chiqadi. abdurahmon jomiy vafotiga bag‘ishlab xusomiy qalandariy tomonidan yozilgan mana bu ta’rixning ta’rix moddasi «ash’ori dilfireb» iborasidan abjad hisobi usulida chiqariladi: رفت از جهان و ماند میان سخنوران تاریخ فوت خیشتن اشعار دلفریب. ya’ni, o‘zi (jomiy) jahondan ketgan bo‘lsada, nuktadonlar orasida o‘zining «dilfireb ash’or»ini vafotiga ta’rix qilib qoldirib ketdi. اشعار دلفریب ning abjad hisobi 898 ga teng. ba’zan ta’rix moddasi chiqadigan so‘z jumlalar orasiga qistirib o‘tilishi ham mumkin. masalan, hasanxo‘ja nisoriy o‘zining «muzakkiri ahbob» tazkirasida jomiy haqida ma’lumot berar ekan «umr yoshlari گاس (kos)ga yetganda» degan jumlani qo‘llaydiki, bunda کاس so‘zining abjad hisobi 81ni tashkil qiladi va u shoirning vafot etgan vaqtidagi yoshini bildiradi («muzakkiri ahbob». 41-bet). mana bu ta’rix ubaydulaxon davrida buxoroda barpo qilingan oliy imoratlardan biri mir arab madrasasining qurib bitkazilishi munosabati bilan shoir aziziy tomonidan aytilgan bo‘lib, ta’rixi ma’naviyning eng go‘zal ko‘rinishlariga misoldir: میر عرب فخر …

5 / 23

a she’rda arab harflari nomlarini keltirish orqali ham ta’rixning ajoyib namunalari yaratildi: ضاد (ض) ایدی تاریخ تقی حا (ح) و دال (د) مدتی هجرتدین اوتوب ما ه و سال. baytda keltirilganض ح د harflarining abjad hisobidagi raqamlarini oladigan bo‘lsak ض – 800 ga, ح – 8 ga, د – 4 ga teng bo‘ladi va ular yig‘indisi 812 ni tashkil qiladi. bu durbekning «yusuf va zulayho» dostonining yaratilgan yilidir. melodiy yili bilan 1409 yilni anglatadi. ta’rix aytish san’atining o‘ziga xos qat’iy qonun-qoidalari mavjud. unga ko‘ra ta’rix moddasi yashiringan so‘z yoki iboradagi raqamlar topilishi lozim bo‘lgan sanadan ortiq bo‘lsa «isqot» usulidan foydalanib uni kamaytiriladi, aksincha orttirish lozim bo‘lsa «idhol» usuliga murojaat qilinadi. xullas, ta’rixlar o‘z vaqtida juda muhim ahamiyat kasb etgan. ular o‘quvchini o‘ylashga, fikrlashga undagan, tafakkuri doirasini kengaytirishga xizmat qilgan. bizgacha navoiy, ogahiy, munis, komil va boshqa shoirlarning ko‘plab ta’rixlari yetib kelgan. ta’rix janri qo‘lyozma bayozlar tarkibida ayniqsa ko‘p uchraydi. ta’rix …

Want to read more?

Download all 23 pages for free via Telegram.

Download full file

About "abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida"

abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida arab yozuvi ma’no tashish vositasi sifatida ahamiyatli, qolaversa, o‘quvchiga yuksak estetik zavq ulashuvchi san’at asari sifatida qimmatlidir. o‘tmishda bu yozuv tarixiy yodgorliklar, ulkan inshootlar, osori atiqalar uchun naqsh, bezak vazifasini ham bajargan. bulardan tashqari uning yana bir muhim vazifasi bor, u ham bo‘lsa arab alifbosining raqam, son ma’nosini ifoda etish bilan bog‘liqligidir. manbalardan ma’lum bo‘lishicha, arablar (meloddan 2000 yil ilgari) o‘z alifbolarini tuzishda qadimgi yozuvlar bo‘lmish finikiya va oromiy yozuvlaridan harflar nomlarini va ular bilan birga har bir harfning raqamiy tengligini ham olganlar. arablar bu usulni biroz takomillashtirdilar. ular oltita harf ixtiro qilib, besh yuzdan mi...

This file contains 23 pages in DOCX format (66.9 KB). To download "abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida", click the Telegram button on the left.

Tags: abjad hisobi va u bilan bog‘liq… DOCX 23 pages Free download Telegram

abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida

Page preview (5 pages)

Want to read more?

About "abjad hisobi va u bilan bog‘liq harfiy san’atlarni o‘rganish xususida"

Similar files