o‘zbek til leksikasi: eskirish va yangilanish jarayonlari

PPTX 48 pages 599.9 KB Free download

48 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 599.9 KB

File type PPTX

Pages 48

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 48

o‘zbek tili leksikasida eskirish va yangilanish jarayonlari reja: 1.leksik istorizm haqida 2.leksik arxaizm haqida 3.neologizm va uning turlari til tizim sifatida uzluksiz harakatda, rivojlanishda boʻlib turadi. bu uning ijtimoiy mohiyatidan kelib chiqadi: til va jamiyat, til va ong, til va tafakkur oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqadorlik ularning bir-biriga taʻsirini belgilaydi – jamiyatda yuz beradigan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, iqtisodiy va ma’rifiy sohalardagi islohotlar tilning lugʻat boyligida yangi-yangi soʻz va terminlarning vujudga kelishini, ayni paytda, ma’lum leksemalarning eskirib, tarixiy kategoriyaga aylanishini taqazo qiladi. demak, tarixiylik nuqtai nazaridan o‘zbek tili leksikasi uch asosiy qatlamga bo‘linadi: 1) zamonaviy qatlam; 2) eski qatlam; 3) yangi qatlam. zamonaviy qatlam. eskilik yoki yangilik bo`yog`iga ega bo`lmagan so`zlar zamonaviy qatlamni tashkil etadi. zamonaviy qatlamga oid bunday so`zlar zamonaviy so`zlar deyiladi. o`zbek tili lug`at tarkibining asosiy qismi zamonaviy so`zlardan iboratdir. umumiste'moldagi so`zlarning barchasi zamonaviy qatlamga mansub bo`ladi. ular barcha kishilar uchun tushunarli bo`lishi bilan bir qatorda nutqda faol qo`llaniladi: …

2 / 48

n faol qoʻllangan soʻzlar semantikasida torayish kuzatiladi. keng qoʻllanilmagan leksemalar iste’moldan chiqib arxaizmga aylanadi. bu jarayon tilning ichki qonuniyati asosida yuz beradi. so‘zlarning eskirishi ham ma’lum doiralarda bo‘lib o‘tadi. ma’lum bir so‘zlar qaysidir davrda eskirib, unga ehtiyoj tug‘ilganda yana tilda qo‘llanila boshlaydi. eskirgan leksika 2 turga ajratiladi: 1. tarixiy soʻzlar yoki istorizmlar. 2. arxaik soʻzlar yoki arxaizmlar. eskilik bo‘yog‘i bor til birligi arxaizm deyiladi (yunoncha arshaios – qadimgi). leksemalardagi turiga leksik arxizm deyiladi. o‘tmish voqeligini nomlash zaruriyati bilan hozirgi tilda ishlatilgan eski leksik birlik istorizm deyiladi (yunoncha historia - tekshirish, tadqiqot). ya’niki, istorizm yoki tarixiy so‘z hozir o‘zi ham, uning muqobili ham qo‘llanilmaydigan so‘zdir. istorizmlarni anglatgan ma'nosiga ko`ra bir necha guruhga ajratish mumkin: 1) sulolalar, tabaqalar nomini ifodalagan istorizmlar: xon, podshoh, cho`ri, kaniz, amir, hoqon; 2) mansab, amal nomlarini bildirgan istorizmlar: qushbegi, kutvol, qo`rboshi, devonbegi, to`qsoba, qorovulbegi, sarmunshiy, beklarbegi, eshikog`asi, shig`ovul, mirzaboshi, mirishkor, sarbahodir, tunqator, ponsod, mehtar, otaliq, dodxoh, salomog`asi, …

3 / 48

ak (osmon), muarrix (tarixchi), cherik (qo`shin), jayhun (amudaryo), sayhun (sirdaryo), shosh (toshkent), kesh (shahrisabz), nasaf (qarshi) kabilar yuqorida aytilganlardan anglashiladiki, arxaizm ham, istorizm ham eski so`z. bu jihatdan ular o`zaro aloqadorlikka ega. lekin shunday bo`lsa-da, arxaizmlar bilan istorizmlar o`rtasida talay farqlar mavjud. bu farqlarning ba'zilari quyidagilar: 1. arxaizm hozirgi kunda mavjud bo`lgan narsa-hodisalarning atamasi. istorizm esa bugungi kunda mavjud bo`lmagan narsa, hodisalarning atamasi. 2. arxaizmlarning zamonaviy qatlamda o`z sinonimlari bor bo`ladi, u o`z sinonimlari bilan birga qo`llana oladi. istorizmlarning esa sinonimlari bo`lmaydi. 3. arxaizmlarning eskirganligi uning sinonimlariga qiyosan baholanadi. istorizmda esa bu imkoniyat yo`q. istorizmlarning eskirganligi davrga ko`ra baholanadi. 4. istorizm birdan-bir, yakka nom, uning o`rnini bosuvchi so`z yo`q. arxaizm esa bir necha nomlardan birining eskirgani; uning o`rnini bosuvchi so`z bor. 5. arxaizm til tarixiga va tilning hozirgi holatiga ko`ra baholanadi. istorizm esa faqat til tarixiga ko`ra baholanadi. 6. arxaizm asosan tilning o`z taraqqiyoti qonunlari bilan izohlanuvchi hodisa. istorizm esa …

4 / 48

hi mumkin. tilda narsa-hodisalarni ifodalovchi birdan ortiq so`z bo`lsa, til qonuniyatlari talabiga javob beradiganlari iste'molda qolib, boshqasi sekin-asta iste'moldan chiqa boshlaydi va u o`z sinonimiga nisbatan eski so`zga aylanadi. demak, sinonimlar nutqda bir xil, teng ishlatilmasligi natijasida ulardan ba'zilari arxaizmga aylanadi shuningdek, eskirgan leksik birliklar deganda faqat va faqat so‘zlar tushunilmaydi. qo‘shimchalar ham eskirishi tabiiy holdir. frazemalarda ham bu tabiiy holdir. ular o‘rnini til talabi bilan boshqa ma’nodoshi egallaydi. neologizm – (yunoncha – neo - yangi, logizm - tushuncha) tilda yangi paydo bo‘lgan va yangilik bo‘yog‘ini yo‘qotmagan so‘zlardir neologizmlar vaqt o‘tishi va iste’moldagi so‘zlarimiz qatoriga qo‘shilishi bilan o‘zlashma so‘zlarga aylanadi. neologizmlarni o‘rganuvchi fanni esa neologiya deyiladi. hozirgi kunda neologizmlar ustida ish olib borib va hozirgi kun neolgizmlarini yig‘ib lug‘at holatida chiqarilsa, u muayyan vaqt davomiyligida neologizm holatida turishi mumkin, ammo keyinchalik o‘zlashma so‘zlar lug‘atiga aylanadi. neologizmlarning tilda paydo boʻlishi va yoʻqolishi uning tilga qabul qilinganligida yoki lug’atlardan joy olganligida namoyon …

5 / 48

siya, plagiat, delegatsiya, balans, unitar, transfer, premyera kabi soʻzlarni misol qilishimiz mumkin 3.turgʻun neologizmlar – barchaga tanish boʻlgan, hamma foydalanadigan va davomiylikka ega boʻlgan neologizmlardir. bularga kompyuter, naushnik, gegemon, sity, statistika, parlament, departament, smartfon, infeksiya, korzinka, turist kabi soʻzlarni aytishimiz mumkin. bundan tashqari, manbalarda neologizmlarning shakliy, semantik, stilistik, funktsional, ijtimoiy, texnologik kabi turlari farqlanadi shakliy neologizmlar tilda mavjud boʻlgan oʻzlashgan soʻzlarning morfologik yoxud sintaktik oʻzgarishidan yuzaga keladi. misol: fotojurnalistika, virusli, kiber-kutubxona, kiber-tergovchi, kiber-auditor, kosmogeolog semantik neologizmlar tilda mavjud boʻlgan soʻzlarning boshqa soha elementlari yoki jihatlarini anglatish maqsadida yuzaga kelgan yangi birliklar sanaladi. misol: qidiruv tizimi, avtomatik annotatsiyalash, nutqni tanish, mobil ilova, masofaviy ta’lim. uslubiy neologizmlar, asosan, publitsistik va badiiy matnlarda uslubiy boʻyoqdorlikni berish maqsadida oʻzga tillardagi badiiy vositalardan foydalaniladi yoxud muallif tomonidan qoʻllanilgan yangi soʻzlar hisoblanadi funksional neologizmlar oʻzga tillardagi soʻzlarning muayyan o‘zbek tiliga xorijiy tillardan kirib kelgan iqtisodiy va biznes sohadagi neologizmlar milliy tilda muqobil tarjimasi yoxud atamasiga ega …

Want to read more?

Download all 48 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek til leksikasi: eskirish va yangilanish jarayonlari"

o‘zbek tili leksikasida eskirish va yangilanish jarayonlari reja: 1.leksik istorizm haqida 2.leksik arxaizm haqida 3.neologizm va uning turlari til tizim sifatida uzluksiz harakatda, rivojlanishda boʻlib turadi. bu uning ijtimoiy mohiyatidan kelib chiqadi: til va jamiyat, til va ong, til va tafakkur oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqadorlik ularning bir-biriga taʻsirini belgilaydi – jamiyatda yuz beradigan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, iqtisodiy va ma’rifiy sohalardagi islohotlar tilning lugʻat boyligida yangi-yangi soʻz va terminlarning vujudga kelishini, ayni paytda, ma’lum leksemalarning eskirib, tarixiy kategoriyaga aylanishini taqazo qiladi. demak, tarixiylik nuqtai nazaridan o‘zbek tili leksikasi uch asosiy qatlamga bo‘linadi: 1) zamonaviy qatlam; 2) eski qat...

This file contains 48 pages in PPTX format (599.9 KB). To download "o‘zbek til leksikasi: eskirish va yangilanish jarayonlari", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek til leksikasi: eskirish … PPTX 48 pages Free download Telegram