etalonlar

DOC 9 pages 53.5 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 53.5 KB

File type DOC

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

5-mavzu. o‘lchashlarni yagonaligini ta’minlash davlat tizimi. etalonlar. etalonlar to‘g‘risida asosiy tushunchalar etalonlar. etalonlar to‘g‘risida asosiy tushunchalar kattalik birligini qayta tiklash va saqlash uchun mo‘ljallangan o‘ta yuqori (metrologik) aniqlikdagi maxsus o‘lchash vositalari etalon deb ataladi va birlik o‘lchamini uzatishda metrologik zanjirning oliy zvenosi hisoblanadi. etalon (o‘lchashlar shkalasi yoki birligi etaloni) - kattalikning o‘lchamini qiyoslash sxemasi bo‘yicha quyi vositalarga uzatish maqsadida shkalani yoki kattalik birligini qayta tiklash va (yoki) saqlash uchun mo‘ljallangan va belgilangan tartibda etalon sifatida tasdiqlangan o‘lchash vositasi yoki o‘lchash vositalarining majmui. etalonning konstruksiyasi, uning xususiyatlari va birlikni qayta tiklash usuli mazkur kattalikning mohiyati va mazkur o‘lchashlar sohasida o‘lchash texnikasining rivojlanish darajasi bilan aniqlanadi. etalon bir-biri bilan chambarchas bog‘langan kamida uchta (m.f. malikov tomonidan ta’riflagan) o‘zgarmaslik, qaytariluvchanlik va solishtiriluvchanlik belgilariga (alomatlariga) ega bo‘lishi lozim. etalonning o‘zgarmasligi deganda, u orqali qayta tiklangan birlik o‘lchamini chegaralanmagan vaqt oralig‘i mobaynida o‘zgarmasdan saqlangan xususiyati tushuniladi. har xil tashqi ta’sirlardan (xarorat, bosim, gravitatsion va boshqa …

2 / 9

o‘lchovlarning metrik tizimi” tuzilib, ta’sis etilgan. metrik tizim 1875 yil 20 mayda parijda 20 ta mamlakatlar vakillarining konferensiyasida qabul qilingan va metrik konvensiyasi nomini olgan. konvensiya metrik etalonlarni saqlash va tekshirish uchun ilmiy muassasa sifatida o‘lchovlar va tarozilar xalqaro byurosini ham ta’sis etdi. metrik tizimning joriy etilishi bilan kattaliklarning birliklari orasida muayyan qonuniyat asosida o‘zaro bog‘liqlik borligi aniqlangan. masalan, uzunlikning “o‘zgarmas birligi” sifatida yer meridianining qirq milliondan bir ulushi tanlangan. o‘lchovlar va tarozilar xvii bosh konferensiyasining - o‘tbk (1983 y) qarorlariga muvofiq uzunlik birligi metrni yangi ta’rifi qabul qilingan (1-jadvalga qaralsin). bu ta’rifga, shuningdek qiymati 8,8418817.10-12 f/m teng deb qabul qilingan vakuumning elektrik doimiyligi (0 ham kiradi. bunga yaqqol misol qilib, uzunlik birligini yangi ta’rifini (1-jadvalga qaralsin) keltirish mumkin, bunda fundamental fizikaviy doymiylik (fizikaviy konstanta) - vakuumdagi yorug‘lik tezligi ishlatiladi, va bu ta’rif bo‘yicha tekis elektromagnit to‘lqinlarining vakuumda tarqalish tezligini qiymati s0- 299792458 m/s (aniq) ga teng deb qabul qilingan. …

3 / 9

ayonida etalonning xususiyatlari o‘zgarishlarga bardoshli bo‘lishi kerak va etalonlarni o‘zi u bilan solishtiriladigan o‘lchash vositasining parametrlariga ta’sir etmasligi kerak. sanab o‘tilgan talablarni bajarish uchun etalonli qurilmalarda birlikni qayta tiklash, qoida bo‘yicha, har xil davlatlar orasida kelishilgan alohida qattiq reglamentlangan maxsus (spetsifik) yo‘l bilan o‘tkaziladi. 6.2.1. etalonlarning metrologik tasniflanishi etalonlar konstruktiv ishlanishiga va tarkibiga qarab quyidagilarga bo‘linadi. etalon kompleks, yakka etalon, guruhli etalon, etalon to‘plami. etalon kompleks - fizikaviy kattalik birligi o‘lchamini qayta tiklash, saqlash va uni uzatish uchun mo‘ljallangan o‘lchash vositalarining va yordamchi qurilmalarining majmuidan tarkib topgan etalon. etalon kompleksiga vaqt etaloni va chastota etaloni misol bo‘ladi. bu etalonlar seziyli generatorlardan (vaqt va chastota birliklarini qayta tiklash uchun mo‘ljallangan), vodorodli generatorlardan (ularning uzluksiz ishlashida vaqt shkalasini saqlash funksiyasini bajaradigan vaqt va chastota birliklarini saqlash uchun qo‘llaniladigan), kvant-mexanik soatlar guruhidan (vaqt shkalasini saqlash uchun mo‘ljallangan) iborat bo‘ladi. etalon-kompleks tarkibiga yana chastotani va yalpi kompleksni funksiyasini ta’minlaydigan vositalarni ichki va tashqi solishtirish …

4 / 9

ashlar natijasi sifatida qabul qilinadi. guruhli etalonlarga 20 ta bir xil eyk o‘lchovlarining guruhidan iborat - normal elementlardan (veston elementlaridan) tashkil topgan elektr kuchlanishi birligining etaloni misol bo‘la oladi. guruhli etalonlar doimiy (o‘zgarmas) yoki o‘zgaruvchan tarkibli guruhli etalonlarga bo‘linadi. doimiy tarkibli etalonlarda o‘n yillab o‘lchash vositalarining bir xil nusxasi ishlatiladi. masalan, elektr qarshiligi birligining etaloni - om, elektr qarshiligining 10 ta manganinli germetik elektr qarshiligining o‘lchash g‘altaklaridan iborat bo‘ladi. o‘zgaruvchan tarkibli guruhli etalonlarga muntazam ravishda yangilari bilan almashtiriladigan o‘lchash vositalari kiradi. bunday etalonlarga elektr kuchlanishi va o‘zgarmas tok elektr yurituvchi kuchi birligining guruhli etaloni misol bo‘ladi. etalon to‘plami - o‘lchash vositalari diapazonlarining birlashmasidan iborat bo‘lgan diapazonda birlikni qayta tiklash va (yoki) saqlashga imkon beruvchi, ko‘rsatilgan shu o‘lchash vositalarining majmuidan tashkil topgan etalon. misol - etalon mayda qadoq toshlar (etalon qadoq toshlar to‘plami), areometrlarning etalon to‘plami. etalon to‘plamlari ham xuddi guruhli etalonlar kabi doimiy va o‘zgaruvchan tarkibli etalonlarga bo‘linadi. kattalik birligini …

5 / 9

i bo‘yicha etalonlar birlamchi, ikkilamchi va ishchi etalonlarga bo‘linadi. birlamchi etalon - birlikni mamlakatda (shu birlikning boshqa etalonlarga nisbatan) eng yuqori aniqliq bilan qayta tiklashini ta’minlaydigan etalon. asosiy birliklarning birlamchi etalonlari birliklarni ularning ta’rifiga muvofiq qayta tiklaydi. birlamchi etalonga misol qilib, uzunlik birligining etaloni metr misol bo‘ladiki, u o‘lchash vositalarining kompleksidan iborat bo‘lib, yorug‘lik to‘lqinining vakuumdagi 1/299792458 s ga teng bo‘lgan vaqt intervalida o‘tgan yo‘lining birligini qayta tiklanishini keltirish mumkin. o‘lchanadigan kattalikning butun diapazoniga (ko‘lamiga) bitta birlamchi etalon bilan xizmat ko‘rsatish texnik jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmaganda, butun ko‘lamning qamrab olinishini ta’minlaydigan shu diapazonning (ko‘lamning) qismlariga xizmat ko‘rsatadigan bir nechta birlamchi etalonlar yaratilgan. bu holda «qo‘shni» birlamchi etalonlar bilan qayta tiklanadigan birliklarning o‘lchamlari o‘zaro muvofiqlashtiriladi. etalonlarning bunday «zanjiri» ga termodinamik harorat birligining o‘zaro muvofiqlashtirilgan etalonlari misol bo‘ladi, ularning har biri haroratni berilgan intervaldagi qiymatlari birligini qayta tiklaydi. birlamchi etalonlarning yana bir turi maxsus etalon hisoblanadi. maxsus etalon - birlikning alohida sharoitlarda …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "etalonlar"

5-mavzu. o‘lchashlarni yagonaligini ta’minlash davlat tizimi. etalonlar. etalonlar to‘g‘risida asosiy tushunchalar etalonlar. etalonlar to‘g‘risida asosiy tushunchalar kattalik birligini qayta tiklash va saqlash uchun mo‘ljallangan o‘ta yuqori (metrologik) aniqlikdagi maxsus o‘lchash vositalari etalon deb ataladi va birlik o‘lchamini uzatishda metrologik zanjirning oliy zvenosi hisoblanadi. etalon (o‘lchashlar shkalasi yoki birligi etaloni) - kattalikning o‘lchamini qiyoslash sxemasi bo‘yicha quyi vositalarga uzatish maqsadida shkalani yoki kattalik birligini qayta tiklash va (yoki) saqlash uchun mo‘ljallangan va belgilangan tartibda etalon sifatida tasdiqlangan o‘lchash vositasi yoki o‘lchash vositalarining majmui. etalonning konstruksiyasi, uning xususiyatlari va birlikni qayta tiklash u...

This file contains 9 pages in DOC format (53.5 KB). To download "etalonlar", click the Telegram button on the left.

Tags: etalonlar DOC 9 pages Free download Telegram