nutqning dialogik va monologik shakllari

DOC 134.5 KB Free download

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1662848094.doc nutqning dialogik va monologik shakllari inson nutqi ko'rinishlari sifatida dialogik nutq ham, monologik nutq ham nutqning shakllanishidagi umumiy qoidalarga hamda insonlar o'rtasida amalda bo'lgan muomala etikasi va tamoyillariga bo'ysunadi. ayni paytda, ularning har biri shakllanishdagi til xususiyatlari va tildan tashqarida bo'lgan omillarga munosabati bilan bir-biridan farqlanadi. ikki kishi o'rtasidagi har qanday suhbatni dialog sifatida e'tirof etish mumkir.ammo bu nutqning o'ziga xos xususiyatlari ana shu ikki kishi o'rtasida yuzaga kelgan suhbat jarayonida ochiladi. shunday ekan, yuqorida ta'kidlanganidek, bu yerda hamfsuhbatning maqsad va mavzusi, suhbatdoshlarning o'zaro munosabati, yoshi, jinsi, dunyoqarashi, bilimi, jamiyatda cgallagan o'rni va mavqei dialogik nutqning mazmunini belgilaydi. avval bu nutqning til jihatlariga e'tibor beraylik. tohir malikning "shaytanat" romanidan ikkita parcha keltiramiz: giyohvand yigitlardan birining pastki labi osilgan, ko'zlari chaqchaygan, ikkinchisining qarashlari sovuq, о 'ng yuzida uzun tirtiq bor edi. — bilagingni ko'rsat, — dedi zohid tirtiqqa. u "shu ham ishmi?" deganday erinibgina kurtkasini yechib, ко 'ylagining yengini shimardi. …

qni chaqirdi. u boshqa suratni ко 'rsatdi. · oxirgi marta qachon boruvdilaring? — deb so'radi zohid. · uch кип bo'ldi. · balki to 'rt kundir? — vey bratan, man o'zim borganman, soqqa yo'g'idi, qarzga bergan. nishtyak odam u. o'zini laboratoriyasi bor. ayn moment tayyorlab beradi. · laboratoriyaga kirganmisan ? · kirganman-de. shundoq chap tomonda. · ay von dan o'tgandami? · ha-de, bilib turib so'ruvrasizmi? zohid "bu yog'iga nima deysiz?" deb hamdamga qaradi. — ayvonning oldi rommi? labi osilgan yigit o'ylanib qoldi. — rom bo 'isa kerak, — dedi ikkilangan holda. · yolg'on gapirma! — dedi hamdam baqirib. · bratan, aldavotganim yo'q. jalil biroz kutib qolganmi, tumtayganroq ko'rinishda kirib keldi. asodbek uni o'midan turib qarshiladi. · kiravermay, o'tirdingmi? — dedi asadbek. — bunaqa odating yo 'g'idi-ku? · hurmating bor, oshnam. biz bir bekorchi odam bo 'isak, — и shunday deb qo'ltig'iga qistirib olgan eski gazjtga o'rog'lik narsani uzatdi. — to'yga kelolmadim. …

ro'y beradi (— lola ko'chasida o'n yettinchi uyda tu-radigan sharif aka degan kishi) va uzilishlar ham aniq bir maqsadni ko'zda tutadi. gapdagi bu kalavalanishlar giyohvand yigitlarning sharifni tanimasligidan dalolat berib turibdi. bratan, soqqa, nishtyak, ayn moment birliklari bu toifa odamlarning o'ziga xos tili mavjudligiga, etganmiza, oganuvza, ikkaluvuza, aldavotganim yo'q, kirganman-de, ha-de, so'ruvrasizmi so'zlari ularning toshkent shevasi vakillari ekanligiga ishoradir. suhbat jarayoni og'zaki so'zlashuv uslubida tuzilgan. ayrim gaplarning zarur a'zolari tushib qolgan (shundoq chap tomonda) va hokazo. bu til elementlarining har biri asarda malum ma'noda badiiy uslubga tegishli vazifalarni bajargan. ikkinchi parchadan yana shu narsa ang?ashiladtkir suh-batdoshlarning xarakteri, kayfiyati. sithbatlashayotgan ki-shisiga munosabati ham nutq jarayonida reallashadi. asfida aytgani-aytgan, degani-degan, qamchisidan qon tomadtgan, boshqalarga rtihoyatda qattiqqo'l asadbekning xarakteridagi boshqa qirralar dialog davomida ochiladi. bolalikdagi do'sti jalilga yon bosadi. n.muhiddinovning "kremlda o'tgan yillarim" asarining (т., «olzbekiston», 1995) 60-64-betlarida asar mualhfi va vkp(b) mk kotibi g.m.malcnkov bilan bo'lib o'tgan suhbatr keltirifgan. bu dialogda so'z …

otiga oid masalaning muhokama qilinganligidan dalolat beradi hamda yuqorida keltirifgan matnlardan farqlanadi. bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, garchi£dialogik nutq til nuqtai nazaridan gap shakllarining to'liq bo'lmas-ligi, so'zlarning tushib qolishi yoki qisqarishi, inversiyaga uchrashi bilan boshqa nutq shakllaridan ajralib tursa-da, bu o'rinda ham muloqotning umumiy qoidasi va etikasini saqlab qolishga harakat qilinadjtj ^matnlardagi dialogik nutqlarni ko'zdan kechirish yana shundan dalolat beradiki, ular asosan og'zaki nutq odatla-rini o'zida namoyon qiladi. adabiy matnlarda esa obraz yara-tish, xarakterlarni namoyish etishning kuchli badiiy vosita-siga aylanishi mumkintjalisher navoiyning "farhod va shirin" dostonidagi farhod va xisrav, uyg'un va lzzat sultonning "alisher navoiy" dramasidagi alisher navoiy va xusayn boyqaro dialoglarini eslaylik. alohida bir kishiga taalluqli bo'lgan nutq monologik nutq sifatida baholanadi. bu nutq ikki xil ko'rinishga ega: ochiq nutq va ichki nutq. ochiq nutq jamoaga qaratilgan bo'ladi va turli xarakter-dagi yig'ilishlarda —curultoylarda, sessiyalarda, ilmiy anjumanlarda, dais jarayonida, hisobot yig'ilishlarida, har xil jamoalarning majlislarida, uchrashuvlarda, bayramlarda, to'y-tomoshalarda, tug'ilgan kunlar, …

so'zlanadigan nutq esa yuqoridagi nutqlarning barchasidan tubdan farq qiladi. nutq mavzusining bu tarzda turli-tuman bo'lishi ular uchun til vositalarining ham tanlab ishlatilishini taqozo qiladi. vaziyatga qarab kishilarga tantanavor ruh beradigan, ularni ilhomlantiradigan, safarbaiiikka undaydigan, his-tuyg'ularini junbushga keltiradigan, mas'uliyatini oshiradigan, tartib-intizomga chaqiradigan, ta'lim-tarbiya berishga qaratilgan yoki shunchaki axborot berishga qaratilgan til vositalari tanlanadi. motam marosimida so'zlangan nutq csa mazmuni bilan ham, tanlangan so'zlari bilan ham, tuzilishi bilan ham yuqoridagi nutq turlaridan tubdan farqlanadi. so'zlovchining har bir nutqni so'zlash jarayonida o'zini tutishi, harakatlari, hatto kiyinishi ham farq qiladi. boshqacha aytganda, farq qilishi kerak. masalan, oliy majlis sessiyasiga to'n kiyib borish odob sanalmagani kabi, azaga e'tiborni tortadigan yaltiroq kiyimlarni kiyib borish yoki lab va qosh-ko'zlarni bo'yab borish ham ma'qul emas. demak, har bir monologik nutqiy vaziyat so'zlovchidan alohida bir munosabatni va mas'uliyatni talab qiladi. ayni paytda, ularning barchasi uchun, avvalgi mavzularni yoritishda ta'kidlab o'tilganidek, umumiy bo'lgan qoidalar ham mavjud. bu dastlab so'zlanadigan nutqning …

Want to read more?

Download the full file for free via Telegram.

Download full file

About "nutqning dialogik va monologik shakllari"

1662848094.doc nutqning dialogik va monologik shakllari inson nutqi ko'rinishlari sifatida dialogik nutq ham, monologik nutq ham nutqning shakllanishidagi umumiy qoidalarga hamda insonlar o'rtasida amalda bo'lgan muomala etikasi va tamoyillariga bo'ysunadi. ayni paytda, ularning har biri shakllanishdagi til xususiyatlari va tildan tashqarida bo'lgan omillarga munosabati bilan bir-biridan farqlanadi. ikki kishi o'rtasidagi har qanday suhbatni dialog sifatida e'tirof etish mumkir.ammo bu nutqning o'ziga xos xususiyatlari ana shu ikki kishi o'rtasida yuzaga kelgan suhbat jarayonida ochiladi. shunday ekan, yuqorida ta'kidlanganidek, bu yerda hamfsuhbatning maqsad va mavzusi, suhbatdoshlarning o'zaro munosabati, yoshi, jinsi, dunyoqarashi, bilimi, jamiyatda cgallagan o'rni va mavqei dialogik nu...

DOC format, 134.5 KB. To download "nutqning dialogik va monologik shakllari", click the Telegram button on the left.

Tags: nutqning dialogik va monologik … DOC Free download Telegram