iqtisodiyotda modellashtirish asoslari

DOC 9 pages 65.5 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 65.5 KB

File type DOC

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

1.1. iqtisodiyotda modellashtirish asoslari(amaliy) zamonaviy iqtisodiyot fani va amaliyoti amaliy matematika yutuqlaridan tobora kengroq foydalanmoqda, ularni ilmiy tadqiqotlar qurolidan murakkab xo‘jalik masalalarini samarali hal kilishning muhim vositasiga aylantirmoqda. zamonaviy iqtisodiyot nazariyasi ham mikro-, ham makrodarajada tabiiy, zaruriy element sifatida matematik modellar va usullarni o‘z ichiga oladi. matematikadan iqtisodiyotda foydalanish iqtisodiy o‘zgaruvchilar va ob’ektlarning eng muhim, ahamiyatli bog‘lanishlarini ajratishga va formal tasvirlashga, iqtisodiyot nazariyasining qoidalari, tushunchalari va xulosalarini aniq va lo‘nda bayon qilishga imkon beradi. bunda modellar va modellashtirish muhim o‘rin tutadi. model — bu shunday moddiy yoki xayolan tasavvur qilinadigan ob’ektki, qaysiki tadqiqot jarayonida haqiqiy ob’ektning o‘rnini shunday bosadiki, uni bevosita o‘rganish haqiqiy ob’ekt haqida yangi bilimlar beradi. modellarni qurishda tadqiq qilinayotgan hodisani belgilovchi muhim omillar aniqlanadi va qo‘yilgan masalani yechish uchun muhim bo‘lmagan qismlar chiqarib tashlanadi. bir tomondan, modellar oson o‘rganiladigan bo‘lishi kerak, shuning uchun ular juda murakkab bo‘lmasligi kerak — binobarin, ular albatta faqat soddalashtirilgan nusxalar bo‘ladi. biroq, …

2 / 9

ora yangi sohalarini qamrab ola boshladi. birinchi matematik modellar f.kene (1758 y., iqtisodiy jadval), a.smit (klassik makroiqtisodiy model), d.rikardo (xalqaro savdo modeli) tomonidan ishlatilgan. xx asr zamonaviy fanning amalda barcha sohalarida modellashtirish usuliga katta muvaffaqiyatlar va obro‘-e’tibor keltirdi. turli iqtisodiy hodisalarni o‘rganish uchun ularning iqtisodiy modellar deb ataluvchi soddalashtirilgan formal tasvirlaridan foydalaniladi. iste’mol tanlovi modellari, firma modellari, iqtisodiy o‘sish modellari, tovar va moliya bozorlaridagi muvozanat modellari va boshqa ko‘p modellar iqtisodiy modellarga misol bo‘ladi. iqtisodiyotda matematik model — bu iqtisodiy ob’ektlar yoki jarayonlarni tahlil qilish yoki boshqarish maqsadida ularning matematik tasvirlanishi, ya’ni iqtisodiy masalaning matematik yozuvi. iqtisodiy ob’ektning matematik modeli — bu uning funksiyalar, tenglamalar, tengsizliklar, mantiqiy munosabatlar, grafiklar majmuasi ko‘rinishidagi aks ettirilishi. bunday aks ettirish o‘rganilayotgan ob’ekt elementlarining munosabatlari to‘plamini model elementlarining shunga o‘xshash munosabatlariga birlashtiradi. iqtisodiy-matematik modelllarni amaliyotda qo‘llash usullari iqtisodiy-matematik usullar deb ataladi. iqtisodiy-matematik usullar (imu) iqtisodiyotni o‘rganish uchun birlashtirilgan iqtisodiy va matematik fanlarning uyushmasidir. bu tushuncha …

3 / 9

di. bu modellar yordamida turli xil texnologik jarayonlarni optimal boshqarish, ularni joylashtirish va foydalanish yo‘llari o‘rganiladi. umuman olganda, moddiy modellar tajribaviy xarakterga ega bo‘lib, texnika fanlarida keng qo‘llaniladi. ammo moddiy modellashtirishdan iqtisodiy maslalarni yechish uchun foydalanishda ma’lum chegaralanishlar mavjud. masalan, iqtisodiyotni biror sohasini o‘rganish bilan butun iqtisodiy ob’ekt haqida xulosa chiqarib bo‘lmaydi. ko‘pgina iqtisodiy masalalar uchun esa moddiy modellar yaratish qiyin bo‘ladi va ko‘p xarajat talab etadi. abstrakt (ideal) modellar inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, ular tushunchalar, gipotezalar va turli xil qarashlar tizimidan iborat. iqtisodiy tadqiqotlarda, boshqarish sohalarida, asosan, abstrakt modellashtirishdan foydalaniladi. ilmiy bilishda abstrakt modellar ma’lum tillarga asoslangan belgilar majmuidan iborat. o‘z navbatida, belgili abstrakt modellar matematik va logik tillar shaklidagi matematik logik modellarni ifodalaydi. matematik modellashtirish turli xil tabiatli, ammo bir xil matematik bog‘lanishlarni ifodalaydigan voqea va jarayonlarga asoslangan tadqiqot usulidir. hozirgi paytda matematik modellashtirish iqtisodiy tadqiqotlarda, amaliy rejalashtirishda va boshqarishda yetakchi o‘rin egallib, kompyuterlashtirish bilan chambarchas bog‘langan. iqtisodiyotda …

4 / 9

tun iqtisodiyot modellari (makroiqtisodiy modellar)ni va uning quyi tizimlari — tarmoqlar, hududlar va hokazolarning modellari, ishlab chiqarish, iste’mol, daromadlarni shakllantirish va taqsimlash, mehnat resurslari, baholarni shakllantirish, moliyaviy aloqalar va shu kabilar modellarining majmualari (mikroiqtisodiy modellar)ni ajratib ko‘rsatish mumkin. tuzilmaviy modellar ob’ektlarning ichki tuzilishi, tarkibiy qismlari, ichki parametrlarini, ular orasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni ifodalaydi. iqtisodiyot miqyosidagi tadqiqotlarda ko‘proq tuzilmaviy modellar qo‘llaniladi, chunki ular quyi tizimlarning o‘zaro bog‘liqliklari rejalashtirish va boshqarish uchun katta ahamiyatga ega. o‘ziga xos tuzilmaviy modellar sifatida tarmoqlararo aloqalar modellarini olish mumkin. funksional modellar iqtisodiy boshqarishda keng qo‘llaniladi, bunda ob’ektning holati («chiqish»)ga «kirish»ni o‘zgartirish yo‘li bilan ta’sir ko‘rsatiladi. iste’molchilarning tovar-pul munosabatlari sharoitidagi xatti-harakatlari modeli bunga misol bo‘la oladi. aynan bir ob’ekt bir vaqtning o‘zida ham tuzilmaviy, ham funksional model bilan tasvirlanishi mumkin. masalan, alohida tarmoq tiziminini rejalashtirish uchun tuzilmaviy modeldan foydalaniladi, iqtisodiyot miqyosida esa har bir tarmoq funksional model bilan ifodalanishi mumkin. determinirlangan modellar model o‘zgaruvchilari orasidagi qat’iy funksional bog‘lanishlar …

5 / 9

ha) modellari farqlanadi. iqtisodiy-matematik modellarda vaqtning o‘zi yo uzluksiz, yo diskret ravishda o‘zgarishi mumkin. iqtisodiy jarayonlarning modellari matematik bog‘lanishlarning shakli bo‘yicha juda xilma-xildir. ayniqsa tahlil va hisoblashlar uchun eng qulay bo‘lgan, shu tufayli keng tarqalgan chiziqli modellar sinfini ajratib ko‘rsatish muhimdir. chiziqli va chiziqsiz modellar orasidagi farqlar nafaqat matematik nuqtai nazardan, balki nazariy-iqtisodiy jihatdan ham muhimdir, chunki iqtisodiyotdagi ko‘p bog‘lanishlar aniq chiziqsiz tabiatga ega: ishlab chiqarish o‘sganda resurslardan foydalanish samaradorligi, ishlab chiqarish ko‘payganda yoki daromadlar o‘sganda aholi talabi va iste’molining o‘zgarishi va h.k. iqtisodiyot modellari fazoviy omillar va shartlarni o‘z ichiga olishiga qarab fazoviy va nuqtaviy modellar farqlanadi. shunday qilib, iqtisodiyotda modellarning umumiy tasnifi o‘ndan ortiq asosiy belgilarni o‘z ichiga oladi. iqtisodiy-matematik tadqiqotlarning rivojlanishi bilan qo‘llanilayotgan modellarni tasniflash muammosi murakkablashib boraveradi. 1.3. iqtisodiyotda modellashtirish bosqichlari modellashtirish jarayonining asosiy bosqichlari turli sohalarda, shu jumladan, iqtisodiyotda ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. iqtisodiy- matematik modellashtirish bitta siklining bosqichlari ketma-ketligi va mazmunini tahlil …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "iqtisodiyotda modellashtirish asoslari"

1.1. iqtisodiyotda modellashtirish asoslari(amaliy) zamonaviy iqtisodiyot fani va amaliyoti amaliy matematika yutuqlaridan tobora kengroq foydalanmoqda, ularni ilmiy tadqiqotlar qurolidan murakkab xo‘jalik masalalarini samarali hal kilishning muhim vositasiga aylantirmoqda. zamonaviy iqtisodiyot nazariyasi ham mikro-, ham makrodarajada tabiiy, zaruriy element sifatida matematik modellar va usullarni o‘z ichiga oladi. matematikadan iqtisodiyotda foydalanish iqtisodiy o‘zgaruvchilar va ob’ektlarning eng muhim, ahamiyatli bog‘lanishlarini ajratishga va formal tasvirlashga, iqtisodiyot nazariyasining qoidalari, tushunchalari va xulosalarini aniq va lo‘nda bayon qilishga imkon beradi. bunda modellar va modellashtirish muhim o‘rin tutadi. model — bu shunday moddiy yoki xayolan tasavvur qilinadig...

This file contains 9 pages in DOC format (65.5 KB). To download "iqtisodiyotda modellashtirish asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: iqtisodiyotda modellashtirish a… DOC 9 pages Free download Telegram