sho'rlangan tuproqlar

DOC 18 pages 258.0 KB Free download

18 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 258.0 KB

File type DOC

Pages 18

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 18

11-mavzu: sho’rlangan tuproqlar. sho’rxoklar, sho’rtoblar, reja: 1. sho’rlangan tuproklar, ularning kelib chikishi, xossalari, ulardan foydalanish 2. tuproqdagi tuzlarning tuproq xossalari, o’simliklar o’sishi va hosildorligiga ta’siri 3. sho’rlangan tuproqlarni, sho’rhoklarni va sho’rtoblarni meliorasiya qilish. sug’oriladigan tuproqlarning ikkilamchi sho’rlanishi va uning oldini olish hozirgi vaqtda mamlakatimizda sug’oriladigan yerlarning qariyb 9,6 foizining meliorativ holati yomon bo’lib, bu avvalo, tuproqning sho’rlanish darajasi yuqoriligi va yer osti suvlarining ko’tarilishi bilan bog’liqdir. shunday ekan, sug’orilib ekin ekiladigan yer maydonlarini yanada kengaytirish, ularning meliorativ holatini yaxshilash orqali unumdorligini orttirish bugungi qishloq xo’jaligining eng muhim vazifalaridan hisoblanadi (kuziyev, 2000). bugungi kunga kelib respublika umumiy yer maydonining 46,3 % ini turli darajada sho’rlangan yerlar tashkil etadi (o’zbekiston respublikasi tuproq qoplamlari atlasi, 2010). sho’r tuproqlar tarqalgan hududlar katta miqyosdagi tuproq-geokimyoviy formasiya bo’lib, turli xil tuproqlarni o’zida birlashtiradi. ularning umumiy belgilari quyidagilardan iborat: akkumulyativ yoki paleoakkumulyativ landshaftlarda hosil bo’lishi, yuqori konsentrasiyadagi eritmalarda suvda oson eruvchi tuzlarning tuproq hosil bo’lish jarayonlarida ishtirok …

2 / 18

gar tuproqning yuqorigi 0-30 sm qatlamida 0,6 % ortiq soda, 0,1 % dan ortiq xlor va 2% dan ortiq sulfatlar uchrasa, bunday sho’r tuproqlar sho’rhoklar deb ataladi. tuproqlarning bunday tabaqalanishi tuzlarning turlicha zaharliligidan kelib chiqadi. masalan, eng zaharli tuz soda (na2co3) hisoblanadi. uning 0,6 % miqdori tuproqni butunlay unumsiz holatga keltiradi, 0,1 % atrofidagi miqdori o’simliklarning normal o’sishi va rivojlanishiga salbiy ta’sir etadi. dunyo tuproq xaritasidagi (fao) tuproqlar sistemastikasida (tizimida) yuqorigi 0-15 sm li qatlamda 3 % dan ortiq miqdorda tuz ushlagan tuproqlar sho’rhoklar guruhiga kiritilgan. yuqorida ko’rsatilgan miqdordagi tuzlar tuproqning yuza qatlamida emas, balki chuqurroq qatlamlarida bo’lgan tuproqlar sho’rhokli tuproqlar va shu miqdordan kam bo’lgan, lekin tuproqning istalgan qatlamlarida uchrasa sho’rhoksimon tuproqlar deb ataladi. demak, tuproqlar tuzlarning tuproq profilida joylanishiga qarab yuza va chuqur sho’rhoksimon bo’lishi mumkin. sug’oriladigan sho’rlangan tuproqlarning hosildorligi tuproq hosil qiluvchi jinslarning xarakteriga, tuproq tiplariga, sug’orish davrlariga, sho’rlanganlik darajalariga hamda ularda o’tkazilayotgan agrotexnik va meliorativ tadbirlarning …

3 / 18

nat) cacl2 (kalsiy xlorid) caso4∙2h2o (kalsiy sulfat) caco3 (kalsiy karbonat) ca(hco3)2 (kalsiy bikarbonat) ushbu tuzlardan 4 xili, ya’ni mg(co3)2, caso4∙2h2o, caco3 va ca(hco3)2 tuzlari deyarli zararsiz. bular ichida eng zararsiz tuz gips (caso4) va ohak (caco3) hisoblanadi. qolgan 8 xil tuzlar o’simliklar uchun zaharli, ayniqsa eng xavflisi na2co3 va keyingi o’rinda mgcl2 toksik tuzlari hisoblanadi. sho’rhoklar, qabul qilingan tuproqlar sistematikasiga ko’ra: avtomorf – grunt suvlari chuqur joylashgan maydonlarda o’zida tuz ushlangan jinslardan va gidromorf – minerallashgan grunt suvlari ta’sirida hosil bo’lgan sho’rhoklarga bo’linadi. avtomorf sho’rhoklar quyidagi tipchalarga: tipik - qoldiq, qaytalangan va taqirlashgan; gidromorf sho’rhoklar esa - tipik, o’tloqi, botqoq, shorli (sor), loy-vulqonli va tepa-do’nglik tipchalariga bo’linadi. yana sho’rhoklar sho’rlanish ximizmi (tipi)ga qarab xloridli, sulfat-xloridli, xlorid-sulfatli, sulfatli, soda-xloridli, soda-sulfatli, xlorid-sodali, sulfat-sodali, sulfat yoki xlorid-gidrokarbonatli turkumlarga hamda sho’rlanish manbalariga ko’ra - litogenli, qadimiy gidromorfli va biogenli turkumlarga ajraladi. shuningdek, sho’rhoklar tuproq profilidagi tuzlarning tarqalish xarakteriga ko’ra: ustki, yuzaki (agar tuzli qatlam …

4 / 18

ho’l sho’rhoklar tarkibi asosan cacl2 va mgcl2 tuzlaridan iborat bo’ladi. sho’rhoklarda tarqalgan o’simliklar onda-sonda, yakka-dukka tarzda rivojlangan bo’lib, ular sho’ra o’simliklarini turlik o’rinishlarini namoyon qiladi (sertuz va yuqori osmotik bosimli tuproq eritmasida hayot kechirishga moslashgan qorasho’ra, sarsazan, sho’ra, burgan, shuvoq, kurmak kabilar) va ildiz sistemalarining chuqur ketishi va kul moddasining yuqori miqdorda bo’lishi bilan farqlanadi. sho’ralarning ayrim turlarida kul elementlarining miqdori 20-30% ni tashkil etadi. kul tarkibida xlor, oltingugurt, natriy elementlari ko’proq uchraydi. o’zbekiston hududidagi sho’rlangan tuproqlar maydoni. hozirgi vaqtda yer sharining turli hududlarida tez sur’atlar bilan yuzaga kelayotgan sho’rlanish jarayonlarini o’rganish muhim dolzarb masalalardan hisoblanadi. o’zbekistonda tarqalgan sho’rlangan tuproqlarning turli xossa-xususiyatlarini hamda unumdorlik ko’rsatkichlarini sho’rlanish jarayonlari ta’sirida o’zgarishi bir qator olimlar tomonidan o’rganilgan bo’lib, ularning ishlarida sho’rlangan tuproqlarning genezisi va meliorasiyasiga oid umumiy muammolar o’rganilgan, shu bilan birga tuproqlardagi suv hamda tuzlar harakatining barcha mexanizmlari va umumiy qonuniyatlari ochib berilgan. bularga misol qilib l.t.tursunov va b., 1972, 1990, 2008; …

5 / 18

lanishining asosiy sabablaridan biriga aylanmoqda. shu bois, arid mintaqa sho’rlangan tuproqlarining unumdorlik holatini hozirgi sharoitlarda o’rganish tuproqshunoslik fanining muhim hayotiy muammolaridan biri hisoblanadi. o’zbekistonda sug’oriladigan sho’rlangan tuproqlar turli gorizontal-kenglik zonalarida uchraydi: janubiy (surxondaryo, qashqadaryo, buxoro viloyatlari), markaziy (farg’ona vodiysining ko’p tumanlari, mirzacho’l, jizzax, samarqand viloyatining ayrim tumanlari) va shimoliy (xorazm, qoraqalpog’iston respublikasi). bu yerlarni sho’rhokli va sho’rhoksimon tuproqlar tashkil etadi. bulardan tashqari tuproq singdirish kompleksida singdirilgan natriy yoki magniyning miqdorlari yuqori bo’lgan, agrofizikaviy xossalari o’ta yomon sho’rtobsimon tuproqlar ham uchraydi (buxoro, qashqadaryo viloyatlari, qoraqalpog’iston respublikasi) o’zbekistonning ko’p tuman va viloyatlarida tuproqdagi sulfatlar miqdori ko’p holatlarda xloridlardan ancha yuqori, tabiiyki sho’rlanish xlorid-sulfatli yoki sulfatli. buxoro viloyatining tumanlarida va farg’ona vodiysida tuzlar tarkibini asosan sulfatlar tashkil etib, xloridlar juda kam miqdorda uchraydi, shu bois bu yerlarda tuproq sho’rlanish tipi sulfatli. boshqa ayrim tumanlarda sulfat-xloridli va kam holatlarda xloridli sho’rlanish tiplari uchrab turadi. sug’oriladigan tuproqlarning ayrim qismlarida gidrokarbonatli chuchuk grunt suvlari yer yuzasiga …

Want to read more?

Download all 18 pages for free via Telegram.

Download full file

About "sho'rlangan tuproqlar"

11-mavzu: sho’rlangan tuproqlar. sho’rxoklar, sho’rtoblar, reja: 1. sho’rlangan tuproklar, ularning kelib chikishi, xossalari, ulardan foydalanish 2. tuproqdagi tuzlarning tuproq xossalari, o’simliklar o’sishi va hosildorligiga ta’siri 3. sho’rlangan tuproqlarni, sho’rhoklarni va sho’rtoblarni meliorasiya qilish. sug’oriladigan tuproqlarning ikkilamchi sho’rlanishi va uning oldini olish hozirgi vaqtda mamlakatimizda sug’oriladigan yerlarning qariyb 9,6 foizining meliorativ holati yomon bo’lib, bu avvalo, tuproqning sho’rlanish darajasi yuqoriligi va yer osti suvlarining ko’tarilishi bilan bog’liqdir. shunday ekan, sug’orilib ekin ekiladigan yer maydonlarini yanada kengaytirish, ularning meliorativ holatini yaxshilash orqali unumdorligini orttirish bugungi qishloq xo’jaligining eng muhim va...

This file contains 18 pages in DOC format (258.0 KB). To download "sho'rlangan tuproqlar", click the Telegram button on the left.

Tags: sho'rlangan tuproqlar DOC 18 pages Free download Telegram