tilshunoslik va tabiiy fanlar

DOCX 6 pages 21.7 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 21.7 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

14-mavzu. tilshunoslik va tabiiy fanlar reja 1. tilshunoslikning fizika bilan munosabati. 2. akustika va tilshunoslik. 3. tilshunoslikning kimyo bilan munosabati. 4. atom-molekulyar ta'limot va tilshunoslik. adabiyotlar 1. nurmanov a. yo‘ldoshev b. tilshunoslik va tabiiy fanlar. – t.: sharq, 2001. 2. abdulla a'zam. fan va din: munosabat dialektikasi. tafakkur. – t., 1999. 3. abu nasr forobiy. fozil odamlar shahri. – t., 1983. 4. kedrov b.m. o sovremennoy klassifikatsii nauk/voprosы faylasufii, 1980. №10. 5. kedrov b.m. klassifikatsiya nauk. – m., 1965. tayanch tushunchalar: tabiiy fanlar va tilshunoslik, til materiallarini tabiiy va aniq fanlar yordamida tekshirish. bizni qurshab turgan olam, tabiatni, uning tarkibiy qismlarini o‘rganuvchi fanlar tabiiy fanlar hisoblanadi. tabiiy fanlarga fizika, kimyo, biologiya, geografiya, geologiya, tibbiyot singari fanlar kiradi. tilshunoslik ana shu fanlarning barchasi bilan qandaydir jihatdan bog‘langandir. xiv.1. tilshunoslikning fizika bilan munosabati til kishilarning eng muhim aloqa vositasi sifatida nutqiy jarayon orqali bevosita voqyelanadi. nutqiy jarayon esa so‘zlovchi va tinglovchilarning o‘zaro …

2 / 6

ika fanining uzviy aloqador ekanligini ko‘rsatadi. xiv.2. akustika va tilshunoslik fizikaning akustika bo‘limi tilshunoslikning fonetika bo‘limi bilan chambarchas aloqadadir. ayniqsa, fizikaning akustika bo‘limi bilan tilshunoslikning fonetika bo‘limi o‘zaro bog‘liq. akustika fani fizikaning tarkibiy qismi bo‘lib, tovushning eshitish xususiyatlarini o‘rganadi. ultra va infrabinafsha tovushlar kashf etilguniga qadar har qanday tovushni qabul qilish vositasi, insonning eshitish organi quloq deb hisoblangan. shuning uchun fizikaning tovushlarni o‘rganuvchi sohasi akustika (yunoncha eshitish so‘zidan olingan) deb yuritilgan. tovush to‘lqinlarining vujudga kelishi va tarqalishi bilan bog‘liq hodisalarni akustik hodisalar deb yuritiladi. tovushlarning tarqalish tezligini eksperimental (tajribaviy) metod asosida o‘rganish yo‘lga qo‘yilishi bilan akustika sohasi taraqqiyotida katta o‘zgarish sodir bo‘ldi. xvii asrga kelib fizik olimlar havoda tovush to‘lqinlarining tezligini o‘lchash bilan aloqador dastlabki tajribalarni o‘tkazdilar (masalan, to‘pdan o‘q otilganda yorug‘lik chaqnagan payt bilan o‘sha tovush yetib kelgan payt orasidagi vaqtni aniqlashga harakat qilingan). asosiy akustik tushunchalar qatoriga tovushning balandligi, tovush bosimi, tovush kuchi, tovush tembri, akustik rezonans kabilar …

3 / 6

zimki, yuqori chastotali tebranishlar yuksak tondagi tebranishlar sifatida, past chastotali tebranishlar esa past tondagi tovushlar sifatida quloqqa yetib boradi. yuqori va past tebranishdagi tovush tebranishlari oralig‘idagi masofa oktava deb yuritiladi. garmonik qonunga bo‘ysunmaydigan tovush tebranishlari ham bor. ularni inson tembrga ega bo‘lgan murakkab tovush sifatida qabul qiladi. shuning uchun ham tonning balandligi bir xil bo‘lsa ham, g‘ijjak va pianino asboblaridan chiqadigan tovushlar tembriga ko‘ra farq qiladi. agar jismning xususiy erkin tebranishlari chastotasi tovush to‘lqinining chastotasi bilan birga kelsa akustik rezonans hodisasi yuzaga keladi. masalan, puflab chalinadigan cholg‘u asboblarining, jumladan, organning trubalari akustik rezonator vazifasini bajaradi. fizikaning akustika sohasiga tegishli ma'lumotlar fonetikada, ayniqsa, nutq tovushlari tizimini o‘qitishda muhim ahamiyat kasb etadi. fonetikani o‘rganishda tajribaviy usullar orasida nutq tovushlarining fizik, fiziologik jihatlarini aniqlash uchun muayyan fizik asboblardan, mashinalardan foydalanish usuli keng tarqalgandir. hozirgi kunda nutq tovushlarining bevosita kuzatishda, oddiy eshitish yo‘li bilan aniqlash mumkin bo‘lmagan ma'lum jihatlarini tegishli tajribaga asoslanib o‘rganadigan maxsus …

4 / 6

ladi. bu metod amaliy fonetika taraqqiyotida muhim rol o‘ynaydi, chunki uning yordamida ko‘pgina fonetik jarayonlar (nazalizatsiya, aspiratsiya, assimilyasiya, sonantizatsiya, dissimilyasiya, metateza, diareza, singarmonizm kabilar)ning mohiyati aniqlandi. 30-yillarga kelib, prof. v.a.artyomov intonatsiya, pauza, bo‘g‘in kabi fonetik hodisalarni o‘rganishda elektroakustik metodlardan foydalanish ishini boshlab berdi, bu esa ilgari qo‘llanilgan pnevmatik metoddan o‘z ustunliklariga ega edi. v.a.artyomov nutqning fonetik xususiyatlarini tadqiq etishga mo‘ljallangan elektrodinamik rekardyor, spektograf singari yangi apparatlar ixtiro qildi. bu bilan olim eksperimental fonetik tadqiqotlardan elektroakustik metodlarning mustahkam o‘rin egallashini ta'minladi. intonograf elektroakustik tadqiqotlar uchun mo‘ljallangan asboblardan biridir. u tekshirish uchun zarur materialni fizik jihatdan aniq, to‘laligicha yozib oladi va elektromagnit tasmalarga tushiradi. i-67 raqamli shunday intonograf 70-yillarda o‘zbekiston fanlar akademiyasi til va adabiyot instituti qoshidagi eksperimental fonetika laboratoriyasida o‘rnatilgan bo‘lib, a.mahmudov, s.otamirzaeva, h.yo‘ldosheva kabi olimlar shu asbob yordamida o‘zbek tilining fonetik xususiyatlarini o‘rganish bilan shug‘ullanganlar. ana shu asbob yordamida til (nutq)ning tovush xususiyatlari, o‘zbek adabiy tilining boy intonatsiya sistemasiga oid …

5 / 6

obning ichiga o‘rnatilgan magnitofon yordamida nutq signali intonografga uzatiladi. tahlil natijalari esa 12 sm kenglikdagi fotolentaga yorug‘lik nuri ossillograf orqali nutq ossillogrammasi, nutq tovushi bosimining o‘rtacha darajasi, tovush paychalari asosiy tonining chastotasi, vaqt belgilari egri chiziqlar asosida yozib olinadi; b)olingan eksperimental materiallar (magnitofon lentalari) segmentator yordamida tekshirib ko‘riladi. segmentator ishlayotgan paytda elektron nur trubkasining uzoq vaqt yorishib turadigan ekranida ossilogrammaga, asosiy tonga, tovush bosimining darajasiga yoki vaqt belgilariga mos egri chiziqlardan biri operatorning hoxishiga qarab paydo bo‘ladi. segmentatorning bunday holatdagi ish sikli 2.4 sekundga teng keladi, bu esa uni qayta-qayta ko‘rish imkonini beradi. natijada tadqiqotchi butun materialni fotoristratsiya qilmasdan turib qayta ko‘rib chiqish imkoniga ega bo‘ladi. umuman, intonografik metod nutq tovushlarini, bo‘g‘in, so‘z, so‘z birikmasi yoki gap tarkibida tadqiq etish uchun zamin yaratadi. tilshunoslikda maydon nazariyasi va fizik «maydon» tushunchasi umumfalsafiy harakterga ega bo‘lib, fizik atama sifatida «biror fizik hodisa ro‘y beradigan yoki uning ta'siri seziladigan fazo» degan ma'noni ifodalaydi. …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik va tabiiy fanlar"

14-mavzu. tilshunoslik va tabiiy fanlar reja 1. tilshunoslikning fizika bilan munosabati. 2. akustika va tilshunoslik. 3. tilshunoslikning kimyo bilan munosabati. 4. atom-molekulyar ta'limot va tilshunoslik. adabiyotlar 1. nurmanov a. yo‘ldoshev b. tilshunoslik va tabiiy fanlar. – t.: sharq, 2001. 2. abdulla a'zam. fan va din: munosabat dialektikasi. tafakkur. – t., 1999. 3. abu nasr forobiy. fozil odamlar shahri. – t., 1983. 4. kedrov b.m. o sovremennoy klassifikatsii nauk/voprosы faylasufii, 1980. №10. 5. kedrov b.m. klassifikatsiya nauk. – m., 1965. tayanch tushunchalar: tabiiy fanlar va tilshunoslik, til materiallarini tabiiy va aniq fanlar yordamida tekshirish. bizni qurshab turgan olam, tabiatni, uning tarkibiy qismlarini o‘rganuvchi fanlar tabiiy fanlar hisoblanadi. tabiiy fanlarga ...

This file contains 6 pages in DOCX format (21.7 KB). To download "tilshunoslik va tabiiy fanlar", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik va tabiiy fanlar DOCX 6 pages Free download Telegram